Muqumluq hemmini bésip chüshemdu?

Eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti
(uyghurbizning xenche tor betiding terjime qilindi)
Aptori: Sun liping (chingxwa uniwersiti jemiyetshunasliq pakoltitining pirafisori).
Bu chaplima bir munaziridur, munazirining asasi mezmoni zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti. Bu bir deslepki xiyal, dawamliq tüzitilwatidu. shunga köpchilikning köprek pikir qatnashturushini ümüd qilimen.
1. Bizning ensirishimiz xata boldimu? Hazir köpchilikning hemmisi jemiyet xarektirlik zidiyet, dawalghush we ammiwi xarektirlik weqelerge köngül böliwatidu. Chünki bu ishqa shunga köngül bölidiki, köpchilik jemiyette chong dawalghush bolishidin ensireydu. Emilyette zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakitidur.


Eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti
(uyghurbizning xenche tor betiding terjime qilindi)
Aptori: Sun liping (chingxwa uniwersiti jemiyetshunasliq pakoltitining pirafisori).
Bu chaplima bir munaziridur, munazirining asasi mezmoni zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti. Bu bir deslepki xiyal, dawamliq tüzitilwatidu. shunga köpchilikning köprek pikir qatnashturushini ümüd qilimen.
1. Bizning ensirishimiz xata boldimu? Hazir köpchilikning hemmisi jemiyet xarektirlik zidiyet, dawalghush we ammiwi xarektirlik weqelerge köngül böliwatidu. Chünki bu ishqa shunga köngül bölidiki, köpchilik jemiyette chong dawalghush bolishidin ensireydu. Emilyette zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakitidur.
2. Jemiyet dawalghushi jemiyettiki éghir zidiyetlerning hakimyetke yaki tüzülme xarektirige tesir yetküzishini körsütidu. Jemiyet halakiti bolsa jemiyet jöjeyrilérining ölüshidur, iqtidarning yoqulishidur. Addiraq qilip éytqanda jemiyet dawalghushi saghlam etning zerbige uchurishidur, jemiyet halakiti bolsa ten terkiwi yaki ten höjeyrilérining éghir késelge muptila bolishidur. Féy shyawtong ependimning “jemiyetning yimirilishi” yaki Huntington ependimning “ siyasi halaket” qatarliq ikki uqum bizning bu hadisilerge bolghan közqarishimizni téximu chongqurlashturidu. Elbette bu ikki uqum biz dimekchi bolghan “jemiyetning halakiti” digen uqumgha pütünley oxshumaydu. Lékin kéyinkisi bir qeder yéqin kélidu.
3. Jemiyet dawalghushining eksi elbette muqumluq. Jemiyet halakitining eksi jemiyet saghlamliqi. Elbette bu ikkisi daim munasiwetlik, lékin ikkisini perqlendürüsh kérek. Bu yerdiki mesile daim aldinqisigha xata kokum qilip, kéyinkisige tosalghu bolush. Xuddi bir bimar ösmege giriptar bolup opuratsiyege éhtiyajliq bolsa, doxtur uninggha xata diyaginoz qoyup uningda éghir yürek késili bariken, uni opiratsiye qilghiliq bolmaydu diginidek bir ish.emilyette uningda yürek késili bolmasliqi yaki unchilik éghir bolasliqi mömkin. Bu xil aldinqisigha xata hokum, kéyinkisini dawalashqa tosalghu bulushi mömkin. Emilyette emiyet halakitini yéngish üchün choqum az tola islihat élip bérish kérek, jemiyet muqumsizliqidin qorqup ichige tügülwélish, jemiyet halakitini téximu éghirlashturwétidu.
4. Yéqindiki maqalilérimda men daim tekitlep keginimdek, jemiyette zidiyetler bir qeder köp bolsimu lékin zhonggwoda chong kölemlik jemiyet dawalghushining éhtimali chong emes. Bu mesilege 10 nechche yilning aldidiki maqalilérimda shundaq éytqanmen. Bulturmu jenop shenbisining ikki sanidimu buni tekitlep ötken idim. Ötkenki onnechche yil jeryanida muqumsizliq we xeterni hedidin ziyade yuquri mölcherliwetkechke muqumluq hemmini bésip chüshidu idiyesi shekillinip qaldi. Bu xil idiyening tesiride hemme ish muqumluqqa yol bérishi kérek digen weziyet shekilinip qaldi. Netijide nurghunlighan ishlarni ishlesh mömkin bolmay qaldi. Ish qilip bir 365 kün ichide ya undaq ish bolmisa bundaq ish bolup turdi. Bir bir milyard üch yüz milyonluq dölette chong- kichik bala- qazalardin xali boghili bolmaydu. Undin bashqimu konturolsiz qalghan hoqoq ammiwi weqelerni üzlüksiz peyda qilwatidu(mesilen guyjuning tongren rayunida yéqinda yüz Bergen ammiwi weqemu hökümetning ammining köngül échish paaliyetlérini heddidin ziyade chekligenlikidin kélip chiqqan). Mohimi bu mesililerni qandaq pozitsiyede közitishte. Dunyadiki qandaqla bir dölet bizge oxshash muqumsizliqni izdse, hemmisi tapalaydu. Peqet bizdila muqumluq hemmini bésip chüshidu, bizdila muqumluq ishxanisi bar.
5. Yéqinqi yillardin buyan jemiyet halakitining iznaléri éniq körinishke bashlidi. Buningdin Eng gewdiliki hoqoqning konturolsiz qélishidur. Ötkenki 30 nechche yilliq islihatta bazar igiliki qélipini shekillendürgen bolsaqmu, hoqoq bashtin axir jemiyetning merkizi bolup keldi. Shunglashqa jemiyetning halakiti ewwal hoqoqning konturolsizliqida körüldi. Chiriklik uning tashqi körinishidur. Men dimekchi bolghan hoqoq konturolsizliqi: hoqoqning sirttin konturolsiz qélishi bolmastin, belki ichki jehettinmu konturolsiz qélishidur. Burun sirtqi konturol bolmisimu, lékin ichki jehette konturolluq bar idi. Hoqoq asasi ajizlashti. Shuning bilen buyruqlar jongnenheydin chiqalmaydu deydighan gep peyda boldi. Yerlik hoqoq we saheler hoqoqi yuquridin kontirolsiz, töwendin nazaretsiz qaldi. Yene kélip tengpunglashturghuch küchmu yoq, mana bu hoqoqning yimirilishidur. Emeldarlar mesoliyetsizliki, emel we emelining ösishi üchün hetta tüzülmining menpetinimu qurban qilish(jemiyet menpeti uyaqta tursun) halléri körildi. Bu xil weziyette chiriklik kontirolsiz hetta tüzesh mömkinsizliki körildi.
6. Bu xil jemiyet halakiti jemiyitimizning herqaysi orunlérighiche yamridi. Yushurun qaydiler hemme jayni qaplidi, hetta eqelli emeldarliq adem bolush yoli bolup qaldi. Buni Wu si ependim nahayti toghra mulahize qildi. Jemiyetning eng töwen ölchimi buzuldi, exlaq yimirildi. Qudretlik nep alghuchilar gurohi héchnimidin tep tartmaydighan bolup ketti, jemiyette chéchilangghuluq körilishke bashlidi. Nep alghuchilar gurohi tep tartmaydighan blup jemiyette adaletsizlik ewj aldi. Kesip exlaqining buzulishi adettiki ishqa aylinip qaldi. Pütkül jemiyet uchur séstimisi yalghanchiliq bilen toldi. Uchur istatiska saxtilashti. Kent yézini aldaydighan, yéza nahiyeni aldaydighan ehwal merkezgiche dawamlishish, hökümet istatiskisidinmu emeli ishqa aylinip qaldi.
7. Ijabi jemiyet tunushi we jemiyetning uyushush küchi üzliksiz töwenlidi. Ywenshyaw bayrimi merkizi tilwiziye istanisida ot apiti yüz bérip nechche yüz milyon ziyan boldi, lékin torda yenila xoshalliq, qayghudin eser yoq. Bu qayghuluq ishtin melum derijide xoshalliq purap turatti. Beziler bu soghuqqanliqning ipadisi dise, beziler emdi millitimizni qutqazghili bolmaydu diyishti. Beziler shu köyip ketken nechche yüz milyonda siningmu bir kishlik heqqing bar emesmu dep sorashti(merkizi tilwiziye istanisi nimila bomusun dölet mülki emesmu). Bu ishtin men 80-yilléri shényangda yüz Bergen ot apitini eslep qaldim. Shu chaghda nurghun kishiler chong kuchuda yighlap kétishken idi. Hazir döletchilik noqtisidin qandaq chüchendürimiz ? bu zadi nediki mesile? Dimek biz bu jemiyetni yene étirap qilimizmu yoq ? shényangdiki ot apitide köyüp ketken nersiler bizning deydighan köz qarash bar idi, shunga kishiler yighlighan. Bu qétim merkizi tilwiziye istanisida köyip ketken nersilerni kishiler köyse köymemdu… beribir köyip ketmigen teqdirdimu yep tügitidu diyishti. Bu yerde körsitilgen yiyish elbette omomningkini yep-ichishni körsitidu. Yene beziler mushu qurghaqchiliq apiti bolwatqan chachda ot üchürish üchün ishletken sughu ichimiz aghridi diyishti. Dimek bu sözlerning keynide kishilerning bir xil yiraqlishish tuyghusi bar. Ish qilip kishilerde bu nersiler “biz”ning emes “ular"ning deydighan qarash bar. Buning özi bir yatlishish, bu xil köngildiki yatlishishni qurulmidiki yatlishish keltürip chiqarghan.
8. Jemiyet uzaqni körerlik iqtidarini yoqatti. Hoqoq, bayliq üstige qurulghan kapitalizim yéqinnila köridu. Ular Burunqi padishahlardek kelgüsi ewladlarning mesolyitini öz üstige almaydu. Yaki bolmisa ularda aqsüngeklerdek alijanapliq yoq. Hazir jemiyitimizde köz aldidiki ishlarni köptüridighan, kelgüsige xamushluq qilidighan xahish mewjut. Köz aldidiki mesililerge nahayti chaqwaqap kétidighan, kelgüsige köngül bolmeydighan ishlar mewjut. Bu hem tüzülme xarektirlik ishqa aylinip qaldi. Bayliq we muhit mesililérini arqigha sörigidek bolse sörewatidu. Xendende on yilda yette sheher bashliqi almashti. Birsi kélse kütiwalghan, birini uzatqan..kelgüsi iz basar terbiylimise bolmighan, hemmisining közi aldidiki hoqoq we neptila, heqiqi ish béjirdighan’gha waqit yoq.
9. Chiriklikke qarshi turushni nime üchün ünümlik élip barghili bolmaydu? Chünki buningda yenila nep alghuchilarning tengpungluqi közde tutuldi. Chiriklik qoqunushluqmu yaki chiriklikke qarshi tedbirlerni jemiyetke murajet qilish qorqunushluqmu？uzun yillar boldi chiriklikke qarshi turush toxoni öltürip maymun’gh ibret qilishtin nérigha ötelmidi, mahiyetlik ilgirlesh bolmidi. Jemiyetke murajet qilinmidi.
10. Nep alghuchilarni qoghdash nahayti tes ish. Lékin biz nurghun bayliq we zéhnimizni bu ishqa serip qilduq. Nep alghuchilarni qoghdash üchün söz erkinlikini boghmisa bolmaydu. Oylap baqayli shu söz erkinlikini bésish üchün biz nechchilik bayliq we zéhni küch serip qilmuduq. Nep alghuchilarni qoghdash üchün démgiratiyedin aylinip ötmisek bolmaydu, démgiratiyenin bésish üchün biz qanchilik küch ishlitip nurghunlighan neziryelerni toqup chiqmiduq. Yene biz nep alghuchilarni qoghdash üchün ammining heqliq menpetini bésip, qanchiligen ammiwi weqelerni peyda qilmiduq…yene kélip bu mesililerni hel qilish üchün qanchilik küch serip qilmiduq. Nep alghuchilarni qoghdash üchün bashqa döletlerning chiriklikke qarshi turushtiki nurghunlighan ünümlik tejirbilérini ishletmey shu qalaq heketlerni élip barduq, buninggha qanchilik bayliq we zihni küch ishlettuq. Bilishimiz kérekki hem nep alghuchilarning eng chong menpetini qoghdash hem jemiyetni normal yürüshtirish besi müshkül. Eng mohimi nep alghuchilarni qoghdash üchün belkim téximu chong bedellerni töleymiz. Nime üchün awam qimmet qarishini tenqid qilimiz？chünki démgiratiye üchün, emilyette démgiratiye nep alghuchilargha tehdid élip kélidu, démgiratiyeni tenqid qilish asan emes, kishilerge yaqmaydu. Shunga awamning qimmet qarishini tenqid qilimiz. Étiqad yimirilgen, exlaq chüchkünleshken bu weziyette bu tenqidlerni chüchinishke bolidu. Nep alghuchilarni qoghdash üchün shundaq qilmaymu bolmaydu.
11. Jemiyet halakitini keltürip chiqiridighan asasliq sewep hoqoq bayliq kapitalizimi. Burun nurghun kishiler hoqoq bilen bazarni bir-biri bilen qeti chiqishalmaydighan reqipler dep qarighan idi. Lékin hazir bu ikkisi zhonggwoda birlshti. Halbuki burun kishilerning qarishida ikkisi toy qilsa bolmaydu dep qaralghanlar toy qildi. Hetta toy qilipla qalmastin ular nahayti obdan ütiwatidu. Burun baza igilikide hoqoq aqmaydu dep qaralghan, lékin hazir bazar igilikide hoqoq téximu chong sehnige ige boldi. Bazar hoqoq arqiliq rol oynaydighan bazar, hoqoq bazarda rol oynaydighan hoqoq boldi. Uning üstige hoqoq bazar arqiliq téximu chong pursetke ige boldi hem bahasi chiqti. Mana bu biz yüzlinishke tigishlik mesile. 2002- yili men chak ketken jemiyet digen uqumni otturgha qoyghan. Hoqoq kapitalizimi astida shekillen’gen nep alghuchi guroh “biz”we“ular”ni shekillendüridu. Bu xil ayrilish köghülning bülinishini keltürip chiqiridu.
12. Hoqoq pul birliki sharaitidiki zhonggwo idiyelogiysi. Hoqoq pul birlikige nisbeten, hem hoqoqni qéliplashturush hem bazarni qéliplashturush kérek. Eng mohimi bu ikkisining baghlinishini üzüp tashlash kérek. Maw yüshi ependim éytqandek puli barlarda hoqoq bolmasliq, hoqoq barlarda pul bomasliq ishqa ashurulush kérek. Bilishimiz kérekki hoqoq pul birliki asasi mesile. Lékin buning eksiche hoqoq bilen pul bir aile qurdi. Yene kélip öz künini intayin yaxshi ötküzwatidu. Buning bilen solchilar we ongchilar shekillendi. Bir terep bu ailining éri obdan adem, xotuni eski dise. Yene bir terep yaq xotuni obdan, éri eski deydu. Hem toxtumay talishidu, lékin u ikkisi künini shundaq yaxshi ötküzwatidu.
13. Idiye xataliqi seweplik türlik “muqumluq” tedbirléri jemiyetni saghlamlashturush islahatlérini élip bérishqa yol qoymaywatidu. Netijide jemiyet téximu bek halaketke yüzlinwatidu. Jemiyet dawalghushigha muqumluq bilen yetkili bolar, lékin jemiyet halakitini tüzimek undaq asan emes. Filippin bashqani Estrad chirikliship texttin chüshkende Amirkining bir teshwiqatida bu döletning puxraléri chiriklik bu jemiyetke ekelgen ziyan üchün yüz yil bedel töleydu digen. Chiriklik bir xil turmush usoligha aylanghanda, chiriklik hemme intildighan hem hemme érishken chaghda, bu jemiyetning shekli özgergen bolidu. U chachda tarix muqumluq hemmini bésip chüshidu digendin, hemmini weyran qilidu digenni uqumni ispatlaydu. Bu xil qétip qalghan muqumluq hemmini bésip chüshidu neziryesi, bu döletni saghlamlashturush xiyallérini bix halitide yoqqa chiqiridu.
14. hoqoq pul birliki shekillendürgen chiriklik zhonggwo jemiyitining tereqiyat yolini burmiliwetti. Bultur islahatning 30 yili eslide xelq islahat toghruluq xulase we qayta oylunishni kütken idi. Ejeplinerliki addi medhiye we qéliplashqan sözler bilen bu purset ötip ketti. Bu dimek biz emilyetni sözlesh we islahatqa yüzlinishtek iradimizni yoqattuq. Emilyette islahat men 2005-yilléri bezi maqalilérimda éytqandek bayliq bulash jéngige özgürip ketti. Islahatqa bolghan ortaq qarash weyran boldi. Sewep nime? Sewep, islahat nep alghuchilar gurohining qélipigha chüshüp qaldi. Heqiqi islahatchimu bu xil iskenjidin qutulushqa amalsiz. Bu xil sharaitta islahatni burmilaydighan tüzüm shekillendi. Hazir islahatning muddasi toghra bolsimu netijisi yenila yaxshi bolmaydu.
15. Emilyette zhonggwo islahati beziler digendek undaqla yaxshi emes, yene shundaqla beziler éytqandek unchiwala nacharmu emes. Men ezeldin iqtisadning uchqandek tereqqi qilishini we xelqning maddi turmushining yaxshilinishini islahattin körip baqmidim. Emilyette birer chong tebi apet bolmisila iqtisad digen tebi tereqqi qilidu. Beziler hazirqi turmushni 30 yil burunqigha sélishturidu, hem bu islahatning netijisi deydu. Emilyette bu texnikining ösishi netijisidiki normal tereqiyat amilidin bashqa tughut nisbitining chüshishidin kelip chiqqan kishi béshi otturche kirimning éshishidur. Mundaqche qilip éytqanda islahat pilanliq tughutning paydisini kördi hem échiwétishning paydisin kördi. Bu diginim islahatni inkar qilghinim emes belki islahatqa nisbeten ilmi pozitsiye tutushtur. Islahatning esli meqsidi bir shekli özgergen jemiyettin normal jemiyetke özgertip, insaniyet medinyitige jipsilashturushtin ibaret. Bazar igiliki buning ichidiki bir qisimdinla ibaret. Emilyette bumu téxi axirlashmidi, belki yéqinqi yillardin buyan keynige chikinip ketti.
16. zhonggwo islahatining tebiliki yiterlik emes. Islahatning bashlinish noqtusidin qayta oylan’ghinimizda biz bezi mesililerni qayta tunup yitimiz. Zhonggwo islahati eslide iqtisad berbat bolay digende élip bérilghan emes. Islahatning bashlinishi bir nechche xil küchning birlishishidin bolghan. Buning ichide awamning iqtisadi ehwalini yaxshilashmu bar, ziyalilarning bu ehwalilarni özgertish arzusimu bar, emilyette medinyet inqilawida hoqoqtin ayrilip qalghanlarning qayta hoqoqqa qaytish arzosi eng küchliki idi. Bular ikki xil kishiler idi. Bir xili medinyet inqilapidin burunqi waqitqa qaytishni ümüd qilghuchilar, yene bir xili bu pursettin paydilnip yéngi bir xil medinyetke kéchish arzosidikiler. 80- yillarning béshida islahat bu kishilerning konturolliqida idi. Ular medinyet inqilapi yilléridiki waqitlargha sélishturghanda özlérige qattiq ishench bar idi. Mushu ishench 80-yillardiki échiwétishni élip keldi. Biraq bu xil échiwétish islahatning özidiki kemchiliklerni yushurup qalghan bolsimu yéngi medinyetke yüzlinish nishani emelge ashuralmidi.
17. muqumluq alliqachan nep alghuchilarni qoghdaydighan bir xil wastage aylinip qaldi.