Zhonggoning siyasi weziyiti we mining arzoyum

Zhonggwo siyasitidiki bu 30 yilni men “siyasi tereqiyat”dep atap “siyasi islahat “ atimidim. Nimishqa siyasi tereqiyat bolidu? Chünki siyasi ilimda siyasi tereqiyat bilen siyasi islahat oxshumaydu. Siyasi tereqiyat özining hem jemiyetning tengshishi arqiliq élip bérilghan yaxshi yönilishlik izchilliq herkitini körsitidu. Siysi islahat bolsa siyasi séstimining nuqsanlérini késip éliwétishni körsitidu. Yeni hakim siyasi guroh pilanliq halda siyasi séstimini özgertishini körsitidu. Siyasi islahat siyasi tereqiyatning bir xil shekli bolup uning yene bir xil shekli siyasi inqilaptur. Men otturgha qoymaqchi bolghan siyasi tereqiyat adettiki éytilip kéliwatqan uqum bilen oxshumaydu. Men dimekchi bolghunum siyasining tebi özgirishi bolup u siyasi isalahatqa oxshash küchlik jeryan konturolliqini tekitlimeydu. Shundaq diyishke boliduki men dimekchi bolghan “siyasi tereqiyat“ “siyasi özgirish“ning özidur. Biz bügün dimekchi bolghan ish Zhonggwo siyasitide 30 yilda zadi nimeler özgerdi? Nimeler özgermidi? Nimishke bundaq özgiridu? Bundin kiyinki yönilish qeyer? Digen mesilidur.


Zhonggoning siyasi weziyiti we mining arzoyum
Aptori: Yü JyenRong
2008-yili 9- ayning 9- küni ottura tüzlenglik texnika ali oquli insaniyet ilmi sehnisidiki körkemsöz.
Merhaba! Köpchilik. Aldi bilen bu yerde olturghan oqutquchi we oqughuchilargha teshekkür! Eslide men 4- ayning 22-23- künléri dölitimizdiki bu eng chong insanshunasliq sehniside körkemsöz qilmachi idim, kiyin bir yighin ishi bilen keynige sürilip 5- ayning 26-27- künlérige özgertildi. Oylimighan yerdin 5- ayning 12- küni SiChwende yer tewrep, jemiyet tekshürishi üchün kétip qaldim. Ikki qétim wedemge xilapliq qilip bek xijalet boldum. Hetta emdi bu sehnide sölesh manga ikkinchi nisip bolmas dep oyludum. Shunglashqa 9- ayning 1- küni teshkilligüchi Gwo Méy ustaz mini teklip qilghanda men heyranliq hés qildim. Men bu yerde sehne teshkilligüchiléri we sawaqdashlargha yene bir qétim teshekkür éytimen. Tünögün men “ amiwi weqeler we inaq jemiyet” digen mawzoda sözligen idim. Bügün “ zhonggwoning siyasi tereqiyatidiki 30 yil: özgürish, nuqsan we nijat yoli“ digen mawzoda sözleymen. Men eslide oquldikilerning köpi tibabet ögen’güchiler, bundaq qamlashmighan sözni anglashqa anche jiq adem kelmeydu dep oylighan idim, ejeplinerliki shunche chong meydan toshup kétip, öre turghanlar we yerdila olturghanlar turuptu, buningdin men tolimu hayajanlandim hem bésim hés qildim. Zhonggwoning siyasi weziyitige yüzliniwatqan bunche köp oqutquchi we oqughuchilar tariximizdiki tibabet sahesidin chiqqan ikki dangliq shexsni esletti. Uning béri tibbi doktor Sun ZhongShen, yene béri büyük edip Lu Shün. Shunga olturghanlarning ichidinmu kelgüside insanshunasliq ilmidiki nopozluq shexslerni chiqmaydu digili bolmaydu.
Nime üchün Zhonggwoning siyasi tereqiyatining 30 yili deymiz? Yéqinda nurghun mulahize yighinléri boldi, lékin nurghunléri iqtisadi islahatlar toghruluq, siyasi islahat toghruluq élip bérilghanléri nahayti az. Menche buning asasi sewebi mundaq ikki xil: biri siyasi bek nazuk ish, ish epleshmise xataliq sadir bolidu. Ikkinchidin 30 yildin buyanqi siyasi islahatqa pikir birdek emes. Bezi emeldarlar we ilim ehliléri siyasi islahatlarda netije körinerlik, sotsiyalizimning ewzelligi künséri gewdilinwatidu dep qaraydu. Yene bir qisim ilim ehliléri hazirqi nurghun nuqsanlar siyasi islahat élip bérilmighachqa körilmekte dep qaraydu. Bu munberdikiler sezgürliktin qorqmaydu. Hem menimu munaziridin qorqmaydu qarap mini bu témida sözleshke teklip qildi.
Zhonggwo siyasitidiki bu 30 yilni men “siyasi tereqiyat”dep atap “siyasi islahat “ atimidim. Nimishqa siyasi tereqiyat bolidu? Chünki siyasi ilimda siyasi tereqiyat bilen siyasi islahat oxshumaydu. Siyasi tereqiyat özining hem jemiyetning tengshishi arqiliq élip bérilghan yaxshi yönilishlik izchilliq herkitini körsitidu. Siysi islahat bolsa siyasi séstimining nuqsanlérini késip éliwétishni körsitidu. Yeni hakim siyasi guroh pilanliq halda siyasi séstimini özgertishini körsitidu. Siyasi islahat siyasi tereqiyatning bir xil shekli bolup uning yene bir xil shekli siyasi inqilaptur. Men otturgha qoymaqchi bolghan siyasi tereqiyat adettiki éytilip kéliwatqan uqum bilen oxshumaydu. Men dimekchi bolghunum siyasining tebi özgirishi bolup u siyasi isalahatqa oxshash küchlik jeryan konturolliqini tekitlimeydu. Shundaq diyishke boliduki men dimekchi bolghan “siyasi tereqiyat“ “siyasi özgirish“ning özidur. Biz bügün dimekchi bolghan ish Zhonggwo siyasitide 30 yilda zadi nimeler özgerdi? Nimeler özgermidi? Nimishke bundaq özgiridu? Bundin kiyinki yönilish qeyer? Digen mesilidur.
Bérinchi, 30 yilda Zhonggwo siyasiti özgerdimu? Özgermidi?
Mining qarishimche bu 30 yilda Zhonggwo siyasiti “aile bashqurush sheklidik hoqoq yürgizdighan séstimidin” “koliktip bashqurush sheklidiki hoqoq yürgizidighan séstimigha“ özgerdi.
Aldi bilen biz Maw ZéDong dewrige baha bérip baqayli. Bezi kishiler Maw ZeDong dewrini hoqoq merkezleshtürish séstimasi dise, beziler hoqoq qoghdash terepdari séstimasi didi. Beziler yene mustebit séstima didi. Menche “aile bashliqi shekildiki hoqoq séstimisi“. Hoqoq merkezleshtürish séstimisinig töwendikidek mezmonléri bar: 1. u melum bir idiyelogiyeni merkez qilip, turmushning herqaysi tereplérini qéliplashturup, axirqi nishan’gha yitishni mudda qilidu. 2. peqetla birla partiye amamning qizghinliqini we qollishini terghip qilidu. 3. partiye we döletning hoqoqini birla kishi konturol qilidu, u shexisning hoqoqi ömürlik bolidu. 4. partiye hökimet séstimisini yeni armiye, saqchi, uchur, iqtisad, marip qatarliqlarni konturol qilghan bolidu. Hoqoq qoghdash terepdarléri séstimisida bolsa hökümdar küch ishlitish arqiliq hakimyetni igellep, démgirtiyeni özige yépincha qilip, hoqoqni qoghdash shekli bilen döletni bashqurudu. Uning hoqoq merkezleshtürish séstimisidin perqi shuki uningda az tola démgiratiye terkiwi bolidu. Bu xil séstima 19- yüzyilning axiri 20- yüzyilning bashlérida asiya, afirqa, jenobi amirka qatarliq jaylarda bir qeder ewj alghan bolup u bir xil ötkünchi siyasi séstima. Tereqqi qilmighan döletler mejborlash arqiliq siyasini merkezleshtürüp, tertipni saqlap we muqumluqni qoghdap, jemiyetni tereqqi qilduridu.
Hazir bu mesililerni qoyup turup shu chaghdiki Zhonggwo siysiti qaysi tereplerni öz ichige alidighanliqini körip baqayli. Asasen 9 jehetke yighinchaqlighili bolidu: 1. birla partiye hoqoq yürgizidu, köp partiye qatnishidu. 2, partiye bilen dölet birleshtürilgen, partiye hökimetke wekillik qilidu. 3, hoqoq merkezge we eng yuquri hökümdargha merkezleshken bolidu. 4, rehperlik emili ömirlik bolidu. 5, hoqoqning ötkizip bérilishi rehperning békitishi bilen bolidu. 6, siyasi hoqoq asasi qanunning cheklimisige uchurmaydu. 7, siyasi hoqoqning qanuni asasi küch ishlitish shekildiki inqilap. 8, dölet mashinsi we idiyelogiye jemiyetning hemme sahesini konturol qilghan. 9, siyasi seperwerlik arqiliq jemiyet eng yuquri derijide qatnashturulghan. Biz bu xil séstimini yighinchaqlap “aile bashqurush sheklidiki hoqoq merkezleshtürish séstimisi”atiduq.