Uyghur tilini latin heripléri bilen ipadilesh layhesi

«Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisi»

Bu layihining mezmuni
1. Kirish
2. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini qéliplashturush we ölchemleshtürüshning zörüriyiti
3. Bu layihidiki herplerning nami, shekli we sani, shundaqla uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileshtiki ilmiy we téxnikiliq asaslar
4. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisining qisqiche imla qaidisi
5. Bu layihidiki herplerning kunupka taxtisigha jaylishishi
6. Uyghur yéziqidiki tékistler bilen latin herpliri arqiliq ipadilen'gen tékistlerni bir-birige aylandurush yumshaq matériyali (chüshürüsh , bu programmini ishlitish üchün kompyutéringizda Microsoft .NET Framework 3.5 Bolishi kérek)


1. Kirish
Uyghurlar qaraxaniylar dewridin bashlap (idiqut xanliqi tewesidiki uyghurlar buningdin sirt) ereb yéziqini qobul qilghandin tartip, taki 1965-yili 1-ayghiche bolghan ming yildin artuq waqit ichide, bu yéziqni peydinpey islah qilip, izchil qollinip kelgen. 1965-Yili 1-aygha kelgende, bu yéziq emeldin qaldurulup, latin herpliri asasidiki uyghur yéngi yéziqini 1982-yilining axirighiche 17 yil resmiy qollan'ghan. 1984-Yilidin bashlap ereb yéziqi asasidiki uyghur yéziqi qaytidin eslige keltürülüp, uni bügün'ge qeder qollinip kéliwatidu.
Hazir qolliniwatqan uyghur yéziqi jem'iy 32 herptin terkib tapqan bolup, ularning sekkizi sozuq tawushni, 24 i üzük tawushni ipadileydu.
2. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini qéliplashturush we ölchemleshtürüshning zörüriyiti
Yéziq medeniy jem'iyetning belgisi. Shundaqla jem'iyet tereqqiyatining derijisini ölcheydighan muhim belgilerning biri. Uyghurlar tarixta yéziq qollinishta nurghun egri-toqay tereqqiyat basquchlirini béshidin kechürdi. Tarixiy pakitlargha asaslan'ghanda, uyghurlar yéziq qollan'ghan uzun waqit jeryanida xilmuxil éhtiyaj tüpeylidin köp qétimlap yéziq özgertken. Bu özgertishler köp hallarda shu yéziqlarni uyghur tilining éhtiyajigha maslashturush, elalashturush üstidiki adettiki islahat bolmastin, belki eslidiki yéziqni tashlap, uning ornigha yéngi bir yéziqni dessitish bilen tamamlan'ghan islahat bolghan.
Bizge melum bolghinidek, uyghurlar medeniyetke qedem qoyghan waqittin bashlapla öz til-yéziqini öz dewrige layiqlashturup kündilik turmush, shlepchiqirish, pen-maarip we hakimiyet ishlirida munasip ishlitip kelgen. Uyghurlarning yéziqtin paydilinish tarixi uzun, yéziq qollinish jehette qolgha keltürgen utuqliri zor bolsimu, tarixtiki köp qétimliq yéziq özgertishler sewebidin kélip chiqqan üzükchilik, kéyinkisining aldinqisini inkar qilishi qatarliq amillar shunche parlaq yéziq medeniyitige ige uyghur xelqining pen-medeniyitining yüksilishige zor derijide tosalghu bolghan. Yéqinqi 70-80 yil mabeynide, bolupmu aldinqi esirning 30-yilliridin bashlap uyghurlarning zamaniwiy ang we zamaniwiy pen-téxnikigha bolghan tonushining chongqurlishishigha egiship, yéziqning roli téximu yaxshi jari qildurulushqa bashlidi. Jungxua xelq jumhuriyiti qurulghandin kéyin, bolupmu islahat, échiwétishtin buyan kompyutér yumshaq matériyali we intérnét téxnikisining uchqandek tereqqiyati, ishxana xizmetlirini aptomatlashturush qurulushining omumlishishi dunya miqyasida inqilab xaraktérliq özgirish peyda qildi. Shuning bilen dewr tereqqiyatining dunyadiki herqaysi milletler yéziqigha bolghan telipimu künsayin küchiyip bardi. Buning türtkiside sharaiti piship yétilgen milletler arqa-arqidin öz yéziqlirini kompyutér téxnikisi bilen birleshtürüp, yéziqning uchur dewridiki özgiche ünümidin téximu yaxshi paydilinishqa bashlidi. Uyghur yéziqini kompyutérgha tonutush we uni kompyutérgha kirgüzüp xizmet qilish ishi gerche aldinqi esirning 80- yilliridila bashlinip, köpligen netijiler qolgha keltürülgen bolsimu, bu sahediki netijiler asasen yéziq bir terep qilish sistémisi bilenla cheklinip qalghanidi. Uning üstige uyghurche yumshaq matériyallarda oxshash ölchem qollinilmighachqa, yeni ölchemlik herp nusxiliri, xet shekilliri we kodi barliqqa kelgen bolsimu, shirket we shexslerning mehsulatlirida birtutash qollinilmighachqa, bu yumshaq matériyallar bir-birini qollimay kompyutér we uchur téxnikisining her sahe xizmetlirimizdiki rolini belgilik cheklep kelgenidi. Uyghur tilidiki uchurlarni yuqiri pen-téxnika wasitiliri we bazar igilikide téximu ünümlük tarqitish üchün hazir bezi shexsler, shirketler we ayrim uyghurche tor béketliri özlirining mehsulat namliri, marka namliri, tor béket isimliri, tor uchurliri qatarliqlarni uyghur yéziqigha qoshumche qilip, qéliplashmighan latin herpliri bilen ipadilep yetküziwatidu (mesilen: Qinnuri, HANATLAS, www.xabnam.com, ALDOS, IHLAS... Dégendek). Nöwette jem'iyitimizde uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileshning birnechche xil layihisi qismen sahelerde qolliniwatqan bolsimu, emma bu layihining til-yéziq xizmiti organliri teripidin birlikke keltürülgen yerlik yaki döletlik ölchimi, xet shekli, herp nusxiliri, imla qaidisi bolmighachqa, yézilishi her xil, herp shekillirimu qalaymiqan bolmaqta.

Shinjang uniwérsitéti pen-tetqiqat xizmitining éhtiyajigha asasen 2000- 2001- yilliri shinjang uniwérsitétida birqanche qétim aptonom rayonimizdiki munasiwetlik til-yéziq xadimliri, kompyutér mutexessisliri qatnashqan ilmiy muhakime yighini uyushturup, muzakire, muhakime arqiliq bu mesile toghrisida melum ortaq xulasimu chiqarghanidi. Emma türlük obyéktip sewebler tüpeylidin uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisi ilmiy we téxnikiliq jehettin hazirgha qeder birlikke keltürülmigenidi. Shundaq bolsimu, jem'iyitimizdiki her sahe kishiliri, bolupmu bir qisim yashlar birqanche yürüsh atalmish ‏«uyghur latin yéziqi» we «uyghur kompyutér yéziqi‏» ni (bundaq atash toghra emes) teshwiq qilmaqta we zörür bolghan ayrim sahelerde qollanmaqta. Mana bu ehwallar bizdin uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileydighan yuqiriqidek usullarni qéliplashturush we ölchemleshtürüshning zörürlükini jiddiy telep qiliwatidu. Bu xil zörüriyet türtkiside, komitétimiz jem'iyet tekshürüsh we ammidin pikir élish arqiliq munasiwetlik rehberler we organlargha bu xizmetning muhimliqini tonushturdi. Döletlik til-yéziq xizmiti komitéti qatarliq organlar bu ishqa köngül bölüp, qollap-quwwetlidi. Netijide uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini tüzüp chiqish xizmiti döletlik tetqiqat témisi süpitide komitétimizning xizmet küntertipige kirgüzüldi (bu témining testiq nomuri: MZ115—68). Nöwette komitétimizdiki munasiwetlik kespiy xadimlar etrapliq tekshürüp tetqiq qilish, nezeriye jehette delillesh we emeliyettin ötküzüsh arqiliq uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisini tüzüp chiqip köpchilikke sundi. Shuni eskertimizki, bu layihe peqetla bir tetqiqat netijisidinla ibaret bolup, oni zörür tépilghan ayrim sahelerde bir xil yardemchi wasite süpitide qollinishqila bolidu, hazirqi uyghur yéziqining ornida ishlitishke hergiz yol qoyulmaydu.
3. Bu layihidiki herplerning nami, shekli we sani, shundaqla uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadileshtiki ilmiy we téxnikiliq asaslar
Tekshürüp tetqiq qilish arqiliq kishiler ishlitip birqeder adetlen'gen, uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh ülgiliridin paydilinip, özimizning töwendiki layihimizni otturigha qoyduq. Bu layihidiki herplerning nami, sani we élipbe tertipi uyghur yéziqidiki herplerning nami, sani we élipbe tertipi bilen oxshash. Bu layihide herplerning peqetla basma nusxisining chong, kichik shekilliri qobul qilindi. Bu layihe uyghur tilining fonétikiliq alahidiliki we uyghur yéziqining ilmiylik prinsipige asasen kompyutérning kunupka taxtisidiki in'glizche 25 (jem'iy 26 herp bar) herp we kéngeytilgen rayondiki qismen latin herpliri asasida, uyghur tilidiki bir tawushqa bir herp bolush telipi boyiche békitildi.
Bu layihining élipbe jedwéli

Ilmiylik jehette:
Bu layihide uyghur yéziqining herp belgileshtiki asasiy prinsipi bolghan bir herp bir tawushni ipadilesh nishani emelge ashuruldi.
Téxnikiliq jehette:
1) Bu layihide uyghur yéziqidiki 32 herpning 29 i kompyutérning kunubka taxtisidiki 25 latin herpi bilen ipadilinip, qalghan üch herp (ö, ü, é, yeni Ëë, Üü, Öö) latin herplirining kéngeytilgen rayonidin tallandi.
2) Bu layihidiki «a, e, b, p, t, j, ch, x, d, r, z, s, sh, gh, f, q, k, g, ng, l, m, n, h, o, u, ö, ü, w, é, i, y» qatarliq 31 tawushni
«Aa, Ee,Bb, Pp, Tt, Jj, CH ch, Xx,Dd, Rr, Zz, Ss, SHsh, GHgh‏, Ff, Qq, Kk, Gg, NGng, Ll, Mm, Nn, Hh, Oo, Uu, Öö,Üü, Ww, Ëë, Ii, Yy»
Qatarliq latin herpliri bilen ipade qilish xelq'aradiki köp tillarda birqeder qélipliship birlikke kelgen bolghachqa, bu herpler bilen yuqiriqi tawushlar ipade qilindi. Bundaq bolghanda bizning latin yéziqini qollinidighan bashqa tillarni öginishimizge, bashqilarningmu uyghur tilini öginishige melum jehettin yardimi bolidu.
3) «Ch» bilen «gh» tawushi uyghur tilida nisbeten köp qollinidighan tawush bolsimu, «ch» tawushi üchün «CH,ch» qoshma herpi, «gh» tawushi üchün «GH,gh‏» qoshma herpi yasaldi. Chünki yéqinqi yillardin buyan kishiler uyghurche tékistlerni latinche herpler bilen ipadiligende, «ch» we ‏«gh‏» tawushlrini «CH,ch» we ‏«GH,gh‏» qoshma herpi bilen ipade qilishqa adetlendi. Uning üstige xelq'aradimu yuqiriqi belge bilen‏ bu ikki tawushni ipade qiliwatidu. Shunga biz adet küchige hörmet qilghan we xelq'ara bilen birdeklikni saqlighan asasta mushu qoshma herplerni talliduq.
4) Bu layihide ‏«j‏» üzük tawush herpi üchün ‏«ZH,zh‏» qoshma herpi yasaldi. Chünki ‏«j‏» uyghur yéziqida intayin az ishlitilidighan herp bolghachqa, uninggha qoshma herp yasalsa, imla we teleppuzda bashqa herpler bilen toqunushmaydu.
5) Uyghur yéziqidiki ‏«ö, ü, é‏» herpliri üchün latin herplirining kéngeytilgen rayonidin ‏«Ëë, Üü, Öö» herplirini talliduq. Chünki xelq'araliq transkripsiyide we bashqa bezi yéziqlarda bu herpler bilen yuqiriqi tawushlarni ipadilesh adet bolghan.
Bu layihidin örnek
Yëqinda, bir zhurnaldin ëlimizning melum bir ölkiside yüz bergen ajayip tesirlik bir hëkayini oqup, ümidning adem üchün hemmidin muhim orunda turidighanliqini hës qilghandek boldum .

Aldinqi esirning 70-yillirida ëlimizning melum ölkisidiki chet, taghliq bir bazarda bir dëhqan ghelite bir xil këselge giriptar bolup qaptu. Dëhqanning kësilige nahiye we bazardiki doxturlar hëch amal qilalmaptu. CHünki, ular ezeldin bundaq këselni uchritip baqmighaniken, shuning bilen dëhqan ölkilik dohturxanigha bëriptu. Doxturlar uning kësilini tekshürüp körgendin këyin intayin heyran qaptu. CHünki, uning kësili az uchraydighan kësellik iken. Uni chet’eldin import qilin’ghan bir xil dora bilenla dawalighili bolidiken, lëkin tüp yiltizidin yoqatqili bolmaydiken, uning üstige bu xil këselge giriptar bolghan kishi köp bolghanda aran bir yërim yilla yashiyalaydiken. Tëximu epsuslinarliq yëri, bu dëhqan ölkilik dohturhanigha ketkende, uning yurtida yene alte adem bu xil këselge giriptar bolghan iken. Ularning hemmisi ghurbetchilikte kün ötküzidiken, hetta ölke merkizige bërishqa këtidighan yol kirasighimu chiqinalmaydiken.
4. Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisining qisqiche imla qaidisi
Uyghur yéziqidiki herplerni latin herpliri bilen ipadilesh layihisining imlasini hazirqi uyghur yéziqining imla qaidisi boyiche qollinishqa we qéliplashturushqa toghra kélidu. Mushu zörüriyettin bu layihiningmu qisqiche imla qaidisi tüzüp chiqildi.
Bu layihining imla qaidisi omumiy jehettin hazirqi uyghur yéziqining imla qaidisi bilen oxshash. Emma hazirqi uyghur yéziqining herpliri, yézilish yönilishi bilen latin yéziqining herpliri we yézilish yönilishi oxshash bolmighachqa, uyghur yéziqida yézilghan tékistlerni bu layihe bilen ipade qilishqa toghra kelgende (yaki eksiche bolghanda), bezibir imla mesililirige yoluqushimiz tebiiy. Yuqiriqidek mesililerni toghra bir terep qilish üchün bu qisqiche imla qaidisi tüzülüp, perqliq nuqtilar körsitildi.
Bu layihining imla qaidisi bilen hazirqi uyghur yéziqining imla qaidisi otturisidiki perqlinidighan nuqtilar töwendikiche:
1) Söz terkibide aldinqi boghum üzük tawush bilen ayaghliship, kéyinki boghum sozuq tawush bilen bashlan'ghan bolsa, bundaq boghumlarni aldinqi boghumdin ayrish üchün aldinqi üzük tawushning ong terep yuqirisigha boghum ayrish belgisi«’» qoyulidu.
Mesilen:
tash'eynek, tel'et, qel'e, sen'et, ün'alghu, kir'alghu, yen'en, chang'en...
2) Söz terkibide ikki boghumgha tewe «n» bilen «g» we «n» bilen «gh» herpliri qatar kélip qalghanda, bularni bir-biridin ayrish üchün aldinqi boghumdiki «n» tawushining ong terep yuqiri qismigha boghum ayrish belgisi «’» qoyulidu.
Mesilen:
ten'ge, kün'ge, ögen'gen, qilin'ghan, qamchilan'ghan
3) Jümlining bash herpi chong herp bilen yézilidu.
Mesilen:
(1)Misir tarixida ular‏» sikoslar‏ «dep atilidu ....................................
Ariyanlarning bundaq zor türkümde köchüshini zadi nëme keltürüp chiqardi?
(2) Jem'iyette xilmuxil kesp mewjut, muhimi kespni toghra tallash.
4) Kishi isimliri, yer-jay namliri, her xil marka, mehsulat namliri, lozunka, mawzu, idare-organ, teshkilat namliri qatarliqlarni bu layihe bilen yézishqa toghra kelse, bu sözlerning bash herpi chong herp bilen yézilidu yaki hemme herplirini chong herp bilen yazsimu bolidu.
Bash herpi chong yézilghanliri:
Yüsüp Xas Hajip, SHinjang Uyghur Aptonom Rayoni, Birleshken Döletler Teshkilati, Mehmud Kashigheri Tughulghanliqining Ming Yilliqini Tebriklesh Yighini, SHinjang Xelq Neshriyati
Hemme herpliri chong yézilghanliri:
YÜSÜP XAS HAJIP, SHINJANG UYGHUR APTONOM RAYONI, BIRLESHKEN DÖLETLER TESHKILATI, MEHMUD KASHIGHERI TUGHULGHANLIQINING MING YILLIQINI TEBRIKLESH YIGHINI, SHINJANG XELQ NESHRIYATI...
5) Herp boyiche qisqartilghan sözler chong herp bilen ulap yézilidu.
Mesilen:
SM---santimëtir, BDT----- Birleshken Döletler Teshkilati
JXI---Jamaet Hewpsizlik Idarisi, SHUAR--- SHinjang Uyghur Aptonom Rayoni
6) Boghum boyiche qisqartilghan sözlerning birinchi herpi chong herp bilen yézilidu.
Mesilen:
Obkom--- Oblastliq Komitët, Partkom---- Partiye Komitëti
7) Paragraf belgisi sandin kéyin yézilidu. Paragraf belgisidin kéyin chékit qoyulidu.
Mesilen:
1§. 2§. 3§. 4§. 5§. 6§. 7§.
8) Tinish belgiliridin soal belgisi «?», pesh «,», chékitlik pesh «;» ler bu layihining yönilishi boyiche qollinilidu.
5. Bu layihidiki herplerning kunupka taxtisigha jaylishishi
Bu layihidiki in'glizche kunupka taxtisida bolmighan «ö, ü, é» (Ü, Ö Ë,) qatarliq üch herpning kunupkidiki orni we kirgüzüsh usuli töwendikiche:
In'glizchining xelq'arliq kirgüzüsh usuli (English international key board layout, 美国英语__国际) ni qachilap, tallighandin kéyin «ö, ü, é» (Ë,Ü,Ö) herplirini töwendiki birikme kunupkilarni bésish arqiliq chiqiralaysiz.
Shift+"+U
Shift+"+E
Shift+"+O
6. Uyghur yéziqidiki tékistler bilen latin herpliri arqiliq ipadilen'gen tékistlerni bir-birige aylandurush yumshaq matériyali
Bu yumshaq matériyal uyghur yéziqida yézilghan tékistlerni latin herpliri bilen ipade qilishta yaki latin herpliri asasidiki bu layihe bilen yézilghan tékistlerni uyghur yéziqigha aptomatik aylandurushta ishlitilidu. Bu yumshaq matériyal tékistlerning meyli qaysi xil herpler bilen ipade qilinishidin qet'iynezer imlaning toghra, tinish belgilirining jayida qoyulushini telep qilidu. Shundaq bolghandila bir-birige aylandurulghan tékistning toghriliqigha kapaletlik qilghili bolidu.

DAWAMI...

Muqumluq hemmini bésip chüshemdu?

Eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti
(uyghurbizning xenche tor betiding terjime qilindi)
Aptori: Sun liping (chingxwa uniwersiti jemiyetshunasliq pakoltitining pirafisori).
Bu chaplima bir munaziridur, munazirining asasi mezmoni zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti. Bu bir deslepki xiyal, dawamliq tüzitilwatidu. shunga köpchilikning köprek pikir qatnashturushini ümüd qilimen.
1. Bizning ensirishimiz xata boldimu? Hazir köpchilikning hemmisi jemiyet xarektirlik zidiyet, dawalghush we ammiwi xarektirlik weqelerge köngül böliwatidu. Chünki bu ishqa shunga köngül bölidiki, köpchilik jemiyette chong dawalghush bolishidin ensireydu. Emilyette zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakitidur.


Eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti
(uyghurbizning xenche tor betiding terjime qilindi)
Aptori: Sun liping (chingxwa uniwersiti jemiyetshunasliq pakoltitining pirafisori).
Bu chaplima bir munaziridur, munazirining asasi mezmoni zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakiti. Bu bir deslepki xiyal, dawamliq tüzitilwatidu. shunga köpchilikning köprek pikir qatnashturushini ümüd qilimen.
1. Bizning ensirishimiz xata boldimu? Hazir köpchilikning hemmisi jemiyet xarektirlik zidiyet, dawalghush we ammiwi xarektirlik weqelerge köngül böliwatidu. Chünki bu ishqa shunga köngül bölidiki, köpchilik jemiyette chong dawalghush bolishidin ensireydu. Emilyette zhonggwogha kélidighan eng chong tehdid jemiyet dawalghushi emes, belki jemiyet halakitidur.
2. Jemiyet dawalghushi jemiyettiki éghir zidiyetlerning hakimyetke yaki tüzülme xarektirige tesir yetküzishini körsütidu. Jemiyet halakiti bolsa jemiyet jöjeyrilérining ölüshidur, iqtidarning yoqulishidur. Addiraq qilip éytqanda jemiyet dawalghushi saghlam etning zerbige uchurishidur, jemiyet halakiti bolsa ten terkiwi yaki ten höjeyrilérining éghir késelge muptila bolishidur. Féy shyawtong ependimning “jemiyetning yimirilishi” yaki Huntington ependimning “ siyasi halaket” qatarliq ikki uqum bizning bu hadisilerge bolghan közqarishimizni téximu chongqurlashturidu. Elbette bu ikki uqum biz dimekchi bolghan “jemiyetning halakiti” digen uqumgha pütünley oxshumaydu. Lékin kéyinkisi bir qeder yéqin kélidu.
3. Jemiyet dawalghushining eksi elbette muqumluq. Jemiyet halakitining eksi jemiyet saghlamliqi. Elbette bu ikkisi daim munasiwetlik, lékin ikkisini perqlendürüsh kérek. Bu yerdiki mesile daim aldinqisigha xata kokum qilip, kéyinkisige tosalghu bolush. Xuddi bir bimar ösmege giriptar bolup opuratsiyege éhtiyajliq bolsa, doxtur uninggha xata diyaginoz qoyup uningda éghir yürek késili bariken, uni opiratsiye qilghiliq bolmaydu diginidek bir ish.emilyette uningda yürek késili bolmasliqi yaki unchilik éghir bolasliqi mömkin. Bu xil aldinqisigha xata hokum, kéyinkisini dawalashqa tosalghu bulushi mömkin. Emilyette emiyet halakitini yéngish üchün choqum az tola islihat élip bérish kérek, jemiyet muqumsizliqidin qorqup ichige tügülwélish, jemiyet halakitini téximu éghirlashturwétidu.
4. Yéqindiki maqalilérimda men daim tekitlep keginimdek, jemiyette zidiyetler bir qeder köp bolsimu lékin zhonggwoda chong kölemlik jemiyet dawalghushining éhtimali chong emes. Bu mesilege 10 nechche yilning aldidiki maqalilérimda shundaq éytqanmen. Bulturmu jenop shenbisining ikki sanidimu buni tekitlep ötken idim. Ötkenki onnechche yil jeryanida muqumsizliq we xeterni hedidin ziyade yuquri mölcherliwetkechke muqumluq hemmini bésip chüshidu idiyesi shekillinip qaldi. Bu xil idiyening tesiride hemme ish muqumluqqa yol bérishi kérek digen weziyet shekilinip qaldi. Netijide nurghunlighan ishlarni ishlesh mömkin bolmay qaldi. Ish qilip bir 365 kün ichide ya undaq ish bolmisa bundaq ish bolup turdi. Bir bir milyard üch yüz milyonluq dölette chong- kichik bala- qazalardin xali boghili bolmaydu. Undin bashqimu konturolsiz qalghan hoqoq ammiwi weqelerni üzlüksiz peyda qilwatidu(mesilen guyjuning tongren rayunida yéqinda yüz Bergen ammiwi weqemu hökümetning ammining köngül échish paaliyetlérini heddidin ziyade chekligenlikidin kélip chiqqan). Mohimi bu mesililerni qandaq pozitsiyede közitishte. Dunyadiki qandaqla bir dölet bizge oxshash muqumsizliqni izdse, hemmisi tapalaydu. Peqet bizdila muqumluq hemmini bésip chüshidu, bizdila muqumluq ishxanisi bar.
5. Yéqinqi yillardin buyan jemiyet halakitining iznaléri éniq körinishke bashlidi. Buningdin Eng gewdiliki hoqoqning konturolsiz qélishidur. Ötkenki 30 nechche yilliq islihatta bazar igiliki qélipini shekillendürgen bolsaqmu, hoqoq bashtin axir jemiyetning merkizi bolup keldi. Shunglashqa jemiyetning halakiti ewwal hoqoqning konturolsizliqida körüldi. Chiriklik uning tashqi körinishidur. Men dimekchi bolghan hoqoq konturolsizliqi: hoqoqning sirttin konturolsiz qélishi bolmastin, belki ichki jehettinmu konturolsiz qélishidur. Burun sirtqi konturol bolmisimu, lékin ichki jehette konturolluq bar idi. Hoqoq asasi ajizlashti. Shuning bilen buyruqlar jongnenheydin chiqalmaydu deydighan gep peyda boldi. Yerlik hoqoq we saheler hoqoqi yuquridin kontirolsiz, töwendin nazaretsiz qaldi. Yene kélip tengpunglashturghuch küchmu yoq, mana bu hoqoqning yimirilishidur. Emeldarlar mesoliyetsizliki, emel we emelining ösishi üchün hetta tüzülmining menpetinimu qurban qilish(jemiyet menpeti uyaqta tursun) halléri körildi. Bu xil weziyette chiriklik kontirolsiz hetta tüzesh mömkinsizliki körildi.
6. Bu xil jemiyet halakiti jemiyitimizning herqaysi orunlérighiche yamridi. Yushurun qaydiler hemme jayni qaplidi, hetta eqelli emeldarliq adem bolush yoli bolup qaldi. Buni Wu si ependim nahayti toghra mulahize qildi. Jemiyetning eng töwen ölchimi buzuldi, exlaq yimirildi. Qudretlik nep alghuchilar gurohi héchnimidin tep tartmaydighan bolup ketti, jemiyette chéchilangghuluq körilishke bashlidi. Nep alghuchilar gurohi tep tartmaydighan blup jemiyette adaletsizlik ewj aldi. Kesip exlaqining buzulishi adettiki ishqa aylinip qaldi. Pütkül jemiyet uchur séstimisi yalghanchiliq bilen toldi. Uchur istatiska saxtilashti. Kent yézini aldaydighan, yéza nahiyeni aldaydighan ehwal merkezgiche dawamlishish, hökümet istatiskisidinmu emeli ishqa aylinip qaldi.
7. Ijabi jemiyet tunushi we jemiyetning uyushush küchi üzliksiz töwenlidi. Ywenshyaw bayrimi merkizi tilwiziye istanisida ot apiti yüz bérip nechche yüz milyon ziyan boldi, lékin torda yenila xoshalliq, qayghudin eser yoq. Bu qayghuluq ishtin melum derijide xoshalliq purap turatti. Beziler bu soghuqqanliqning ipadisi dise, beziler emdi millitimizni qutqazghili bolmaydu diyishti. Beziler shu köyip ketken nechche yüz milyonda siningmu bir kishlik heqqing bar emesmu dep sorashti(merkizi tilwiziye istanisi nimila bomusun dölet mülki emesmu). Bu ishtin men 80-yilléri shényangda yüz Bergen ot apitini eslep qaldim. Shu chaghda nurghun kishiler chong kuchuda yighlap kétishken idi. Hazir döletchilik noqtisidin qandaq chüchendürimiz ? bu zadi nediki mesile? Dimek biz bu jemiyetni yene étirap qilimizmu yoq ? shényangdiki ot apitide köyüp ketken nersiler bizning deydighan köz qarash bar idi, shunga kishiler yighlighan. Bu qétim merkizi tilwiziye istanisida köyip ketken nersilerni kishiler köyse köymemdu… beribir köyip ketmigen teqdirdimu yep tügitidu diyishti. Bu yerde körsitilgen yiyish elbette omomningkini yep-ichishni körsitidu. Yene beziler mushu qurghaqchiliq apiti bolwatqan chachda ot üchürish üchün ishletken sughu ichimiz aghridi diyishti. Dimek bu sözlerning keynide kishilerning bir xil yiraqlishish tuyghusi bar. Ish qilip kishilerde bu nersiler “biz”ning emes “ular"ning deydighan qarash bar. Buning özi bir yatlishish, bu xil köngildiki yatlishishni qurulmidiki yatlishish keltürip chiqarghan.
8. Jemiyet uzaqni körerlik iqtidarini yoqatti. Hoqoq, bayliq üstige qurulghan kapitalizim yéqinnila köridu. Ular Burunqi padishahlardek kelgüsi ewladlarning mesolyitini öz üstige almaydu. Yaki bolmisa ularda aqsüngeklerdek alijanapliq yoq. Hazir jemiyitimizde köz aldidiki ishlarni köptüridighan, kelgüsige xamushluq qilidighan xahish mewjut. Köz aldidiki mesililerge nahayti chaqwaqap kétidighan, kelgüsige köngül bolmeydighan ishlar mewjut. Bu hem tüzülme xarektirlik ishqa aylinip qaldi. Bayliq we muhit mesililérini arqigha sörigidek bolse sörewatidu. Xendende on yilda yette sheher bashliqi almashti. Birsi kélse kütiwalghan, birini uzatqan..kelgüsi iz basar terbiylimise bolmighan, hemmisining közi aldidiki hoqoq we neptila, heqiqi ish béjirdighan’gha waqit yoq.
9. Chiriklikke qarshi turushni nime üchün ünümlik élip barghili bolmaydu? Chünki buningda yenila nep alghuchilarning tengpungluqi közde tutuldi. Chiriklik qoqunushluqmu yaki chiriklikke qarshi tedbirlerni jemiyetke murajet qilish qorqunushluqmu？uzun yillar boldi chiriklikke qarshi turush toxoni öltürip maymun’gh ibret qilishtin nérigha ötelmidi, mahiyetlik ilgirlesh bolmidi. Jemiyetke murajet qilinmidi.
10. Nep alghuchilarni qoghdash nahayti tes ish. Lékin biz nurghun bayliq we zéhnimizni bu ishqa serip qilduq. Nep alghuchilarni qoghdash üchün söz erkinlikini boghmisa bolmaydu. Oylap baqayli shu söz erkinlikini bésish üchün biz nechchilik bayliq we zéhni küch serip qilmuduq. Nep alghuchilarni qoghdash üchün démgiratiyedin aylinip ötmisek bolmaydu, démgiratiyenin bésish üchün biz qanchilik küch ishlitip nurghunlighan neziryelerni toqup chiqmiduq. Yene biz nep alghuchilarni qoghdash üchün ammining heqliq menpetini bésip, qanchiligen ammiwi weqelerni peyda qilmiduq…yene kélip bu mesililerni hel qilish üchün qanchilik küch serip qilmiduq. Nep alghuchilarni qoghdash üchün bashqa döletlerning chiriklikke qarshi turushtiki nurghunlighan ünümlik tejirbilérini ishletmey shu qalaq heketlerni élip barduq, buninggha qanchilik bayliq we zihni küch ishlettuq. Bilishimiz kérekki hem nep alghuchilarning eng chong menpetini qoghdash hem jemiyetni normal yürüshtirish besi müshkül. Eng mohimi nep alghuchilarni qoghdash üchün belkim téximu chong bedellerni töleymiz. Nime üchün awam qimmet qarishini tenqid qilimiz？chünki démgiratiye üchün, emilyette démgiratiye nep alghuchilargha tehdid élip kélidu, démgiratiyeni tenqid qilish asan emes, kishilerge yaqmaydu. Shunga awamning qimmet qarishini tenqid qilimiz. Étiqad yimirilgen, exlaq chüchkünleshken bu weziyette bu tenqidlerni chüchinishke bolidu. Nep alghuchilarni qoghdash üchün shundaq qilmaymu bolmaydu.
11. Jemiyet halakitini keltürip chiqiridighan asasliq sewep hoqoq bayliq kapitalizimi. Burun nurghun kishiler hoqoq bilen bazarni bir-biri bilen qeti chiqishalmaydighan reqipler dep qarighan idi. Lékin hazir bu ikkisi zhonggwoda birlshti. Halbuki burun kishilerning qarishida ikkisi toy qilsa bolmaydu dep qaralghanlar toy qildi. Hetta toy qilipla qalmastin ular nahayti obdan ütiwatidu. Burun baza igilikide hoqoq aqmaydu dep qaralghan, lékin hazir bazar igilikide hoqoq téximu chong sehnige ige boldi. Bazar hoqoq arqiliq rol oynaydighan bazar, hoqoq bazarda rol oynaydighan hoqoq boldi. Uning üstige hoqoq bazar arqiliq téximu chong pursetke ige boldi hem bahasi chiqti. Mana bu biz yüzlinishke tigishlik mesile. 2002- yili men chak ketken jemiyet digen uqumni otturgha qoyghan. Hoqoq kapitalizimi astida shekillen’gen nep alghuchi guroh “biz”we“ular”ni shekillendüridu. Bu xil ayrilish köghülning bülinishini keltürip chiqiridu.
12. Hoqoq pul birliki sharaitidiki zhonggwo idiyelogiysi. Hoqoq pul birlikige nisbeten, hem hoqoqni qéliplashturush hem bazarni qéliplashturush kérek. Eng mohimi bu ikkisining baghlinishini üzüp tashlash kérek. Maw yüshi ependim éytqandek puli barlarda hoqoq bolmasliq, hoqoq barlarda pul bomasliq ishqa ashurulush kérek. Bilishimiz kérekki hoqoq pul birliki asasi mesile. Lékin buning eksiche hoqoq bilen pul bir aile qurdi. Yene kélip öz künini intayin yaxshi ötküzwatidu. Buning bilen solchilar we ongchilar shekillendi. Bir terep bu ailining éri obdan adem, xotuni eski dise. Yene bir terep yaq xotuni obdan, éri eski deydu. Hem toxtumay talishidu, lékin u ikkisi künini shundaq yaxshi ötküzwatidu.
13. Idiye xataliqi seweplik türlik “muqumluq” tedbirléri jemiyetni saghlamlashturush islahatlérini élip bérishqa yol qoymaywatidu. Netijide jemiyet téximu bek halaketke yüzlinwatidu. Jemiyet dawalghushigha muqumluq bilen yetkili bolar, lékin jemiyet halakitini tüzimek undaq asan emes. Filippin bashqani Estrad chirikliship texttin chüshkende Amirkining bir teshwiqatida bu döletning puxraléri chiriklik bu jemiyetke ekelgen ziyan üchün yüz yil bedel töleydu digen. Chiriklik bir xil turmush usoligha aylanghanda, chiriklik hemme intildighan hem hemme érishken chaghda, bu jemiyetning shekli özgergen bolidu. U chachda tarix muqumluq hemmini bésip chüshidu digendin, hemmini weyran qilidu digenni uqumni ispatlaydu. Bu xil qétip qalghan muqumluq hemmini bésip chüshidu neziryesi, bu döletni saghlamlashturush xiyallérini bix halitide yoqqa chiqiridu.
14. hoqoq pul birliki shekillendürgen chiriklik zhonggwo jemiyitining tereqiyat yolini burmiliwetti. Bultur islahatning 30 yili eslide xelq islahat toghruluq xulase we qayta oylunishni kütken idi. Ejeplinerliki addi medhiye we qéliplashqan sözler bilen bu purset ötip ketti. Bu dimek biz emilyetni sözlesh we islahatqa yüzlinishtek iradimizni yoqattuq. Emilyette islahat men 2005-yilléri bezi maqalilérimda éytqandek bayliq bulash jéngige özgürip ketti. Islahatqa bolghan ortaq qarash weyran boldi. Sewep nime? Sewep, islahat nep alghuchilar gurohining qélipigha chüshüp qaldi. Heqiqi islahatchimu bu xil iskenjidin qutulushqa amalsiz. Bu xil sharaitta islahatni burmilaydighan tüzüm shekillendi. Hazir islahatning muddasi toghra bolsimu netijisi yenila yaxshi bolmaydu.
15. Emilyette zhonggwo islahati beziler digendek undaqla yaxshi emes, yene shundaqla beziler éytqandek unchiwala nacharmu emes. Men ezeldin iqtisadning uchqandek tereqqi qilishini we xelqning maddi turmushining yaxshilinishini islahattin körip baqmidim. Emilyette birer chong tebi apet bolmisila iqtisad digen tebi tereqqi qilidu. Beziler hazirqi turmushni 30 yil burunqigha sélishturidu, hem bu islahatning netijisi deydu. Emilyette bu texnikining ösishi netijisidiki normal tereqiyat amilidin bashqa tughut nisbitining chüshishidin kelip chiqqan kishi béshi otturche kirimning éshishidur. Mundaqche qilip éytqanda islahat pilanliq tughutning paydisini kördi hem échiwétishning paydisin kördi. Bu diginim islahatni inkar qilghinim emes belki islahatqa nisbeten ilmi pozitsiye tutushtur. Islahatning esli meqsidi bir shekli özgergen jemiyettin normal jemiyetke özgertip, insaniyet medinyitige jipsilashturushtin ibaret. Bazar igiliki buning ichidiki bir qisimdinla ibaret. Emilyette bumu téxi axirlashmidi, belki yéqinqi yillardin buyan keynige chikinip ketti.
16. zhonggwo islahatining tebiliki yiterlik emes. Islahatning bashlinish noqtusidin qayta oylan’ghinimizda biz bezi mesililerni qayta tunup yitimiz. Zhonggwo islahati eslide iqtisad berbat bolay digende élip bérilghan emes. Islahatning bashlinishi bir nechche xil küchning birlishishidin bolghan. Buning ichide awamning iqtisadi ehwalini yaxshilashmu bar, ziyalilarning bu ehwalilarni özgertish arzusimu bar, emilyette medinyet inqilawida hoqoqtin ayrilip qalghanlarning qayta hoqoqqa qaytish arzosi eng küchliki idi. Bular ikki xil kishiler idi. Bir xili medinyet inqilapidin burunqi waqitqa qaytishni ümüd qilghuchilar, yene bir xili bu pursettin paydilnip yéngi bir xil medinyetke kéchish arzosidikiler. 80- yillarning béshida islahat bu kishilerning konturolliqida idi. Ular medinyet inqilapi yilléridiki waqitlargha sélishturghanda özlérige qattiq ishench bar idi. Mushu ishench 80-yillardiki échiwétishni élip keldi. Biraq bu xil échiwétish islahatning özidiki kemchiliklerni yushurup qalghan bolsimu yéngi medinyetke yüzlinish nishani emelge ashuralmidi.
17. muqumluq alliqachan nep alghuchilarni qoghdaydighan bir xil wastage aylinip qaldi.







DAWAMI...

Zhonggoning siyasi weziyiti we mining arzoyum

Zhonggwo siyasitidiki bu 30 yilni men “siyasi tereqiyat”dep atap “siyasi islahat “ atimidim. Nimishqa siyasi tereqiyat bolidu? Chünki siyasi ilimda siyasi tereqiyat bilen siyasi islahat oxshumaydu. Siyasi tereqiyat özining hem jemiyetning tengshishi arqiliq élip bérilghan yaxshi yönilishlik izchilliq herkitini körsitidu. Siysi islahat bolsa siyasi séstimining nuqsanlérini késip éliwétishni körsitidu. Yeni hakim siyasi guroh pilanliq halda siyasi séstimini özgertishini körsitidu. Siyasi islahat siyasi tereqiyatning bir xil shekli bolup uning yene bir xil shekli siyasi inqilaptur. Men otturgha qoymaqchi bolghan siyasi tereqiyat adettiki éytilip kéliwatqan uqum bilen oxshumaydu. Men dimekchi bolghunum siyasining tebi özgirishi bolup u siyasi isalahatqa oxshash küchlik jeryan konturolliqini tekitlimeydu. Shundaq diyishke boliduki men dimekchi bolghan “siyasi tereqiyat“ “siyasi özgirish“ning özidur. Biz bügün dimekchi bolghan ish Zhonggwo siyasitide 30 yilda zadi nimeler özgerdi? Nimeler özgermidi? Nimishke bundaq özgiridu? Bundin kiyinki yönilish qeyer? Digen mesilidur.


Zhonggoning siyasi weziyiti we mining arzoyum
Aptori: Yü JyenRong
2008-yili 9- ayning 9- küni ottura tüzlenglik texnika ali oquli insaniyet ilmi sehnisidiki körkemsöz.
Merhaba! Köpchilik. Aldi bilen bu yerde olturghan oqutquchi we oqughuchilargha teshekkür! Eslide men 4- ayning 22-23- künléri dölitimizdiki bu eng chong insanshunasliq sehniside körkemsöz qilmachi idim, kiyin bir yighin ishi bilen keynige sürilip 5- ayning 26-27- künlérige özgertildi. Oylimighan yerdin 5- ayning 12- küni SiChwende yer tewrep, jemiyet tekshürishi üchün kétip qaldim. Ikki qétim wedemge xilapliq qilip bek xijalet boldum. Hetta emdi bu sehnide sölesh manga ikkinchi nisip bolmas dep oyludum. Shunglashqa 9- ayning 1- küni teshkilligüchi Gwo Méy ustaz mini teklip qilghanda men heyranliq hés qildim. Men bu yerde sehne teshkilligüchiléri we sawaqdashlargha yene bir qétim teshekkür éytimen. Tünögün men “ amiwi weqeler we inaq jemiyet” digen mawzoda sözligen idim. Bügün “ zhonggwoning siyasi tereqiyatidiki 30 yil: özgürish, nuqsan we nijat yoli“ digen mawzoda sözleymen. Men eslide oquldikilerning köpi tibabet ögen’güchiler, bundaq qamlashmighan sözni anglashqa anche jiq adem kelmeydu dep oylighan idim, ejeplinerliki shunche chong meydan toshup kétip, öre turghanlar we yerdila olturghanlar turuptu, buningdin men tolimu hayajanlandim hem bésim hés qildim. Zhonggwoning siyasi weziyitige yüzliniwatqan bunche köp oqutquchi we oqughuchilar tariximizdiki tibabet sahesidin chiqqan ikki dangliq shexsni esletti. Uning béri tibbi doktor Sun ZhongShen, yene béri büyük edip Lu Shün. Shunga olturghanlarning ichidinmu kelgüside insanshunasliq ilmidiki nopozluq shexslerni chiqmaydu digili bolmaydu.
Nime üchün Zhonggwoning siyasi tereqiyatining 30 yili deymiz? Yéqinda nurghun mulahize yighinléri boldi, lékin nurghunléri iqtisadi islahatlar toghruluq, siyasi islahat toghruluq élip bérilghanléri nahayti az. Menche buning asasi sewebi mundaq ikki xil: biri siyasi bek nazuk ish, ish epleshmise xataliq sadir bolidu. Ikkinchidin 30 yildin buyanqi siyasi islahatqa pikir birdek emes. Bezi emeldarlar we ilim ehliléri siyasi islahatlarda netije körinerlik, sotsiyalizimning ewzelligi künséri gewdilinwatidu dep qaraydu. Yene bir qisim ilim ehliléri hazirqi nurghun nuqsanlar siyasi islahat élip bérilmighachqa körilmekte dep qaraydu. Bu munberdikiler sezgürliktin qorqmaydu. Hem menimu munaziridin qorqmaydu qarap mini bu témida sözleshke teklip qildi.
Zhonggwo siyasitidiki bu 30 yilni men “siyasi tereqiyat”dep atap “siyasi islahat “ atimidim. Nimishqa siyasi tereqiyat bolidu? Chünki siyasi ilimda siyasi tereqiyat bilen siyasi islahat oxshumaydu. Siyasi tereqiyat özining hem jemiyetning tengshishi arqiliq élip bérilghan yaxshi yönilishlik izchilliq herkitini körsitidu. Siysi islahat bolsa siyasi séstimining nuqsanlérini késip éliwétishni körsitidu. Yeni hakim siyasi guroh pilanliq halda siyasi séstimini özgertishini körsitidu. Siyasi islahat siyasi tereqiyatning bir xil shekli bolup uning yene bir xil shekli siyasi inqilaptur. Men otturgha qoymaqchi bolghan siyasi tereqiyat adettiki éytilip kéliwatqan uqum bilen oxshumaydu. Men dimekchi bolghunum siyasining tebi özgirishi bolup u siyasi isalahatqa oxshash küchlik jeryan konturolliqini tekitlimeydu. Shundaq diyishke boliduki men dimekchi bolghan “siyasi tereqiyat“ “siyasi özgirish“ning özidur. Biz bügün dimekchi bolghan ish Zhonggwo siyasitide 30 yilda zadi nimeler özgerdi? Nimeler özgermidi? Nimishke bundaq özgiridu? Bundin kiyinki yönilish qeyer? Digen mesilidur.
Bérinchi, 30 yilda Zhonggwo siyasiti özgerdimu? Özgermidi?
Mining qarishimche bu 30 yilda Zhonggwo siyasiti “aile bashqurush sheklidik hoqoq yürgizdighan séstimidin” “koliktip bashqurush sheklidiki hoqoq yürgizidighan séstimigha“ özgerdi.
Aldi bilen biz Maw ZéDong dewrige baha bérip baqayli. Bezi kishiler Maw ZeDong dewrini hoqoq merkezleshtürish séstimasi dise, beziler hoqoq qoghdash terepdari séstimasi didi. Beziler yene mustebit séstima didi. Menche “aile bashliqi shekildiki hoqoq séstimisi“. Hoqoq merkezleshtürish séstimisinig töwendikidek mezmonléri bar: 1. u melum bir idiyelogiyeni merkez qilip, turmushning herqaysi tereplérini qéliplashturup, axirqi nishan’gha yitishni mudda qilidu. 2. peqetla birla partiye amamning qizghinliqini we qollishini terghip qilidu. 3. partiye we döletning hoqoqini birla kishi konturol qilidu, u shexisning hoqoqi ömürlik bolidu. 4. partiye hökimet séstimisini yeni armiye, saqchi, uchur, iqtisad, marip qatarliqlarni konturol qilghan bolidu. Hoqoq qoghdash terepdarléri séstimisida bolsa hökümdar küch ishlitish arqiliq hakimyetni igellep, démgirtiyeni özige yépincha qilip, hoqoqni qoghdash shekli bilen döletni bashqurudu. Uning hoqoq merkezleshtürish séstimisidin perqi shuki uningda az tola démgiratiye terkiwi bolidu. Bu xil séstima 19- yüzyilning axiri 20- yüzyilning bashlérida asiya, afirqa, jenobi amirka qatarliq jaylarda bir qeder ewj alghan bolup u bir xil ötkünchi siyasi séstima. Tereqqi qilmighan döletler mejborlash arqiliq siyasini merkezleshtürüp, tertipni saqlap we muqumluqni qoghdap, jemiyetni tereqqi qilduridu.
Hazir bu mesililerni qoyup turup shu chaghdiki Zhonggwo siysiti qaysi tereplerni öz ichige alidighanliqini körip baqayli. Asasen 9 jehetke yighinchaqlighili bolidu: 1. birla partiye hoqoq yürgizidu, köp partiye qatnishidu. 2, partiye bilen dölet birleshtürilgen, partiye hökimetke wekillik qilidu. 3, hoqoq merkezge we eng yuquri hökümdargha merkezleshken bolidu. 4, rehperlik emili ömirlik bolidu. 5, hoqoqning ötkizip bérilishi rehperning békitishi bilen bolidu. 6, siyasi hoqoq asasi qanunning cheklimisige uchurmaydu. 7, siyasi hoqoqning qanuni asasi küch ishlitish shekildiki inqilap. 8, dölet mashinsi we idiyelogiye jemiyetning hemme sahesini konturol qilghan. 9, siyasi seperwerlik arqiliq jemiyet eng yuquri derijide qatnashturulghan. Biz bu xil séstimini yighinchaqlap “aile bashqurush sheklidiki hoqoq merkezleshtürish séstimisi”atiduq.






DAWAMI...

Jemiyet qurulmisining turaqlishishi we iqtidarliq mushtumzorlarning deslepki shekillinishi

Jemiyet qurulmisining turaqlishishi we iqtidarliq mushtumzorlarning deslepki shekillinishi
Aptori: Sun LiPing (ChingXwa ali oqulining jemiyetshunas pirafisori)
Nechche yil ilgiri men Zhonggwo jemiyet qurulmisining özgürish yüzlinishi toghroluq töt mömkinchilik yeni qurulmining turaqlishishi, iqtidarliqlar itpaqi, mushtumzorlar hakimyiti we ghaliplarning héyiqmay yiyishini otturgha qoyghn. Hazirqi ehwalda bu töt xil ehwalning beziléri téximu éniq bolghan beziléri gahida éniq gahida yushurun’ghan. Bu töt yönilish Zhonggwoning kelgüsige nigizdin tesir qilidu. Eger biz Zhonggwoning ötkünchi jemiyitidiki iqtidarliqlarning nuqsanlérini mushundaq bir arqa körinishke qoyup tunusaq, belkim téximu toghra bilishimiz mömkin. (dawami aghdurulidu)


社会结构定型与精英寡头统治的初步凸现

作者：孙立平，清华大学社会学教授

几年前的时候，我曾经提出中国社会结构演变的四个可能趋势，即结构定型、精英联盟、寡头统治和赢者通吃。从今天来看，这四个趋势有的要更为明显，有的若隐若现，但这四个趋势对中国未来走向会有根本性的影响。如果我们将中国转型社会中的精英问题放到这样一个基本的背景中去认识，也许可以把握得更为准确一些。


结构定型


社会结构的定型化不是一种反常的现象而是一种正常的、常规的现象。除非在大的社会变革时期，社会结构的常态是定型的，而不是变动不居的。在成熟的市场经济国家，其社会结构也大体处于定型的状态。只不过在这些国家定型的结构是与较为顺畅的社会流动机制并存的。


就目前开始逐步定型下来的中国社会结构而言，这样的几个迹象是需要给予足够注意的。第一，阶层之间的边界开始形成。最显而易见的是不同居住区域的分离。如果说由居住分区形成的阶层边界是可见的，那么，由生活方式和文化形成的阶层边界则是无形的。但这种无形的边界，不仅可以作为阶层边界的象征，而且，如法国著名社会学家布尔迪厄所说，还是阶层结构再生产的机制。第二，内部认同的形成。阶层内部认同的形成是与阶层之间的边界联系在一起的。因为人们正是从这种边界中萌发“我们”与“他们”的概念和意识的。在1991年，上海市社会科学院曾经对上海市民的阶层意识进行过调查，得出的结论还是“有阶层化差别但无阶层化意识”。而在1996年的武汉进行的调查则表明，绝大多数市民具有阶层认知，其中3/4的人认为自己是处在一个不平等的社会当中。第三，阶层之间的流动开始减少。在80年代，包括在90年代初期，阶层之间的流动是相当频繁的。但到了90年代中后期，情况发生了明显的变化。这种变化的表现之一是社会中门槛的加高。在80年代和90年代初期的时候，只要很小的资本就可以进入一个经营领域。现在的一些大房地产开发商，有的当初就是借几万元钱就进入房地产领域的，而在今天，已经完全没有这种可能。第四，社会阶层的再生产。也就是说，过去人们常说的农之子恒为农商之子恒为商的现象开始出现了。十几年前，我们社会中有了“第二代富人”的说法，近几年中又有了“第二代穷人”的说法，这说明社会地位的继承和世袭的现象开始出现。


从上述几个方面判断，可以确认社会结构的定型化过程已经开始在我们的社会生活中呈现。


随着社会结构的定型，一种影响、左右社会发展进程的机制，甚至扭曲改革的机制已经在开始形成。我们在现实的生活中可以看到这样一种现象：当一种改革措施或一项政策出台前后，社会上特别是知识界往往出现很大的争论，其中的一些争论会带有很强的意识形态色彩，比如改革与保守，左与右等，但在这项措施或政策实施之后，人们会发现，无论这些措施或政策的取向是什么，在利益结果上几乎都没有太大的差别，该对谁有利还是对谁有利，该对谁不利还是对谁不利。即使是那些在价值或意识形态上会有很大差别的措施和政策，其最后的利益结果也还是差不多。在这种现象的背后的，实际上是一种扭曲改革的机制已经在开始形成。由于这样一种扭曲改革的机制的形成，一些旨在促进社会公平的改革措施，往往在实践中收到的是不公平的社会效果。在极端的情况下，就是将改革的措施转化为一种腐败的手段。在最近几年间对改革的反思和有关争论，就是在这样一种背景下发生的。


精英联盟

相对稳定的精英群体的形成，是社会结构定型化的组成部分之一。新时期精英的形成是伴随改革开放和由此导致的社会转型而来，而在社会结构定型化的过程中，精英中不同部分所结成的联盟关系是一个更值得关注的现象。分析一下历史就可以看出，在80年代，当体制外精英刚刚开始出现的时候，曾经使得体制内精英感到极不适应。怀疑和恐惧构成了双方关系的基本内容。当时一些重大事件的发生，事实上与这种怀疑和恐惧是有直接关系的。怀疑和恐惧减少了对话和沟通的可能。


但到了80年代末和90年代初，双方关系已经在开始发生明显的变化，并在此基础上形成复杂的联盟与冲突的模式。在此背景下，体制内精英和体制外精英的关系发生了重要的变化。


在这个过程中，如下的几个因素起到了至关重要的作用。第一，80年代末开始形成的“稳定话语”，形成了经济精英与政治精英联盟的基础。80年代末的事件使双方共同认识到，“不稳定”既不利于统治和权力，也不利于商业活动。因此，保持稳定是双方共同的利益之所在。第二，80年代末、90年代初，在80年代末事件的基本背景之下，中央政府一度采取压制私营、民营和乡镇企业的政策。但在地方利益的驱动下，一些中层政府官员立场鲜明地站在了后者一边，于是有“几不变”政策的出台。由此，在地方和基层的层面上，经济精英与政治精英建立了密切的关系。此后，在“下海”过程中，一些官员或有极强官方背景的人变为商人，促进了体制内与体制外的亲和性。第三，新保守主义的形成，则标志着一部分知识分子对这个联盟的加入。实际上，后来由于政府的政策取向等原因，自由主义（主要是经济学中的自由主义）以更大的规模加入了这个联盟。


值得注意的是，在最近的几年中，在精英联盟不断发育的同时，精英和大众之间的裂痕也在进一步的加深。典型的是对一些改革措施的争论。很难说争论双方谁对谁错，因为这是不同的利益。在最近的几年中，在国企改革、医疗教育改革、房地产热以及其他一些有关改革和社会政策的看法和主张上，精英和民众之间的分歧甚至裂痕已经大大地加深。在网络上，人们可以看到对精英的奚落和羞辱越来越多，而精英本身似乎也变得越来越专横和霸道。当房地产商说，我们是给富人盖房子而不是给穷人盖房子的时候；当北京的出租车公司所有者说，换什么样的车型是我们公司的事情与消费者无关的时候；当有知识精英说普通老百姓反对我的观点恰好说明我正确的时候，我们既可以体会到精英的霸道与专横，也可以体会到精英与大众的裂痕在加深。裂痕的加深会导致“上层阶级化、下层碎片化”的结构形成。而在结构的层面上，则会显现出“上层寡头化，下层民粹化”的特征。应当说，这是值得警惕的趋势。


寡头统治


精英寡头化是资源高度集中和精英力量不受约束的必然结果。在当今世界上，有两个地方的寡头问题成为引人注目的现象。一个是拉丁美洲。拉丁美洲的寡头统治有着复杂的历史原因，其中一个重要背景就是大地产制度。到18世纪末的时候，大地产制已经在拉丁美洲占据了支配地位，大农场主、大牧场主垄断了大部分的土地资源，他们不仅掌握着最多的经济资源，而且对对政治事务有着非常大的影响力。另外的一个地方就是转型中的俄罗斯。俄罗斯的“寡头”主要是由在20世纪90年代私有化过程中迅速暴富起来的大资本家构成。在俄罗斯的私有化过程中，那些控制石油、天然气、钻石、有色金属等重要资源的人逐渐成了经济寡头。俄罗斯众寡头不仅控制着俄的经济，甚至逐渐将触角伸至政治领域，包括垄断、控制和操纵媒体，通过提供赞助等方式左右选举过程，干预决策、立法等，有的还亲自出任政权机关要职。2000年5月，普京就任总统几个月后，便开始对经济寡头进行打击。到目前为止，俄罗斯的寡头力量已经在很大程度上受到了遏制。


最近几年中，有关中国社会中精英寡头化的议论在开始出现。其中所涉及到的主要有如下几个方面。一是在“做大做强”和“抓大放小”战略思想推动下，国有寡头企业凭借垄断优势发育迅速，同时中小企业和个体户大量消失；在一些行业和领域中，资源积聚迅速，如在房地产领域中，“寡头垄断”这个概念已经是众人耳熟能详的“口头禅”；在一些地方，已经形成的政商联盟掌握着行政经济等多方面的权力，在经济社会生活中已经在很大程度上处于不受控制的地位。但同时也要看到，中国转型时期精英联盟的寡头化，与俄罗斯社会中的寡头统治相比，有着明显的不同。中国寡头化精英并没有俄罗斯寡头那样巨大的财产，寡头发挥作用的制度化空间也没有俄罗斯那样大。其实，中国精英寡头的问题之所以凸现出来，与其说是由于其自身的强大，不如说是由于其他群体社会与政治权利的被剥夺以及由此造成的无力状态，以及其权力的靠山。


就现实的情况而言，精英联盟寡头化的结果之一，是侵占了其它阶层的发展空间。这当中有两个迹象是值得警惕的。一是中小企业和个体户生存环境恶化。国家工商总局前几年发布的一组数据表明，1999年我国实有个体工商户3160万户，到2004年这一数字下降为2350万户，6年间净减少810万户，平均每年减少135万户。另外一项研究表明，1994到2004年十年间，全国有770万家个体户消失。相反，垄断行业占有了全民资源，却只向国家交纳所得税，剩下的利润全都留给企业。二是中产阶层在最近几年中开始成为掠夺对象。在房地产热中，开始出现中产阶层成为掠夺对象的新现象。拆迁中的受损害者不仅包括城市的下层，也包括了一部分中产阶层。某大都市一个项目的拆迁过程被人们称之为“一个中产阶级社区”的噩梦。他们所居住的小区，在没有履行合法程序的情况下，被强行拆毁。而从该小区250户居民的职业构成看，大多数从事的都是公认的“受尊敬”的职业，有高等法院法官、局处级干部、军官、警官、医生、教师、作家、民营企业家、外资企业高级职员等。但即便如此，也没有避免被强行拆迁的命运。而房价的上涨，也构成对中产阶层的直接影响。在许多大城市，不但普通市民，就是收入不菲的白领阶层，面对不断攀升的房价，也苦不堪言。对于刚刚从学校毕业的年轻白领来说，存钱的速度往往赶不上首付上涨的速度。对于相当一些白领阶层成员来说，即使努力买了房子，经济负担的沉重也是可以想见的。有专家指出，随着中国个人消费信贷（特别是住房信贷）规模的急剧扩大，一些大城市的居民已经悄然成为高负债一族。其中，上海和北京的家庭债务最高，分别达155%和122%，已经超过2003年美国的平均家庭债务比例115%。结果，就是生活质量的明显下降。


赢者通吃

稀缺的社会资源，从类型上说可以大体分为三类，一类是物质性的财富，即经济资源，一是政治上的权力，三是社会威望或社会声誉。在任何社会中，这三类资源都是稀缺的，但在不同社会中，分配这些资源的原则是不同的。一种方法是弥散型分配，即分配不同种类资源时实行的是不同的原则。在这样的社会中，拥有某种资源较多的人或群体不一定也拥有较多其他的资源。而在另外一种社会中，则可能实行一体化的原则。也就是说，各种不同的资源往往是集中同一部分人的手中。按照这两种不同原则进行资源分配所产生的结果和社会影响是完全不同的。


在改革开放之初，中国社会资源的分配主要是一种弥散型分配。原来处于弱势地位的群体，比如农民、城市中没有固定职业者、两劳人员，其经济地位首先获得了改善。其中，中国社会中最早的“先富者”或当时的“万元户”，往往是从这些群体中产生的。但这些的社会地位和社会声誉，却往往不能与他们拥有的财富成正比。社会中的相当一部分人，一方面嫉妒他们的收入，另一方面又用歧视的眼光看待他们。而干部和国有企业的工人，在收入上往往低于这些“先富者”，但他们不仅享受着“先富者”不能享受的种种福利，而且他们的地位和职业在当时看来是牢不可破的。因此，他们的社会地位仍然是高于“个体户”的。另外的一个群体则是知识分子。改革伊始，就倡导尊重知识，尊重知识分子。在政治上，过去的“臭老九”成了“工人阶级的一部分”，在社会和文化上，他们开始收到社会的尊敬，以至于当时社会中有“老九上了天”的说法。但在相当长的时间里，知识分子的经济状况却得不到改善。在这样一种资源配置的格局中，几乎每个群体都有自己可以自豪的，也都有自己感到失落的。


但在90年代，情况发生了变化。如果说在90年代个体户这个阶层仍然存在的话，作为富人代称的含义已经不存在了。他们当中尽管个别的人可能发展成具有一定规模的私营企业主，但大部分人回归到了较低的社会地位。更重要的是，在新富阶层迅速崛起的时候，个体户阶层已经逐步失去了在短时间内可以令他们颇为自豪的经济优势地位。而城市中的工人，在改革的过程中不仅逐步失去了种种过去令人艳羡的福利待遇，而且其中有几千万人失去了过去以为不可能失去的“铁饭碗”。即使是没有失去饭碗的，不仅也面临失去饭碗的压力，而且原来能够令他们自豪的经济和社会地位也一去不复返了。在80年代初期收入迅速改善的农民，实际上在80年代中期开始就过了短暂的黄金时代。上述阶层在今天能够令自己自豪的资本已经很少。但在另一方面，一个以拥有总体性资本为特征的阶层，迅速地吸收社会中的种种资源。


值得警惕的是，赢者通吃开始扩散到社会生活许多方面。在前几年，伴随豪宅热，一些地方的自然资源开始被瓜分和蚕食。在庐山莲花洞这个闻名全国的国家森林公园，这个历史上儒、释、道、天主四大教派的聚集地，园内居然兴建起大约50幢豪华别墅，其房主大多是政府官员和富商。在北京的香山，有开发商说“要把这里变成京城的第二个富人聚居区。”在上海，市郊一处山林名胜周围就被圈走１０００多亩地，建造了１００多栋超豪华别墅，一栋别墅的最低售价为１８００万元，其中最大的一处竟占地２０亩，标价１亿多元。此外，泰山、崂山等一些名山大川也已成为开发商猎取的目标。当然，这只是表面性的特征。在这些表面性特征的背后，是赢者通吃的现象已经开始全面形成。







DAWAMI...

menggö tashlar

(24) Sherqke kettinglar , gherbke baridighininglar gherbke kettinglar . Silerning ujaylarda bérishinglarning paydisi munular bolghan bolsa kérek . Qéninglar sudek aqti . Söngikinglar taghdek düwilendi . Aliyjanap oghulliringlar qul boldi . Pak qizliringlardideklerge aylandi . Bilimsiz bolghanlighinglardin silerde adalet bolmighanliqtin , tagham xaqan alemdin ötti

Költékin menggü téshi
Jenub terep (j) (n)

(1) Menki tengridek , tengridin törelgen türkbilgi (danishmen) xaqan bu waqitta ( textte ) olturdum . Sözümni tügel anglanglar : aldi bilen inilirim we oghullirim andin qalsa uruqlirim we xelqim . Ongtereptiki shadapit begler , sol tereptiki tarqat . Bu yoruq begler ottuz ...

(2) Toqquz oghuz begliri , xelqliri , siler bu sözlirimni tügel anglanglar : ésinglarda ching tutunglar . Aldi terep (sherq) tin kün chiqishqiche , ong ( jenub) tereptin kün otturisighiche , arqa (gherb) tereptin kün pétishqiche , sol ( shimal) tereptin tün otturisighiche bolghan ariliqtiki xeqlerning

(3) Hemmisi manga qaraydu . Mushundaq köp xelqni men uyushturdum , hazir endisheyoq , türk xaqani tünügün taghda olturuwerse , elde jebri , zulum bolmaydu . Alditerep ( sherq) tin shantung tüzlengligigiche urush qilip bardim . Déngiz ( sahilliri) gha yétip bérishqa bardim . Ong ( jenub) tin toqquz ersen'ge urush qilip bardim . Tibetke yétip bérishqa az qaldim . Arqa terep (gherb) tin yinchu deryasidin

(4) Kéchip ötüp , tomur qabliqqiche urush qilip bardim . Sol (shimal) din bayirqoziminige urush qilip bardim .
(Lékin) ötüken taghqa yétishidighan jay yoq iken . Bu yerde olturup xelqimnitabghach xelqi bilen

(5) Kélishtürdüm ....

(6) ........

(7) ........

(8) ... Türk xelqi , siler qanaetlinip kettinglar . Ach - toq qalidighanliqinglarnioylimidinglar . Shundaq qilghanliqinglar

(9) Üchün özenglerni béqiwatqan xaqaninglarning gépini anglimastin her terepkepétirap kettinglar . (Netijide ) u yerlerde halsizlandinglar , jéninglardin ayrildinglar , qalghanliringlar sergerdan bolup qiyin ehwalda qaldinglar . Tengri saqlighanliqiüchün , özemning bextim bolghanliqi üchün , xaqan boldum . Xaqan bolup

(10) Yoqsul xelqlerni yighdim , yoqsullarni bay qildim , az xelqni köp qildim , méning bu sözlirimde yalghanchiliq barmu ? Türk begliri , xelqi siler qulaq sélip'anglanglar ! men bu yerge türk ( xelqni) yighip dölet bashqurushtiki ( ish - izlirimni ) oydurdum , sélerning xata ish qilip ölüshke az qalghanliqinglarnimu

(11) Bu yerge oydurdum . Barliq sözümni bu abidige oydurdum ; Buninggha qarap ( buni körüp ) hazirqi türk xelqi we begliri , bilinglarki textke qaraydighanbegler , siler (yene) xatalishamsiler ?! Men ....
Tabghach xaqandin neqqashchi teklip qildim ) qewrini ) neqqashlattim . Ular méningsözümni yaqturmidi .

(12) Ular tabghach xaqanning orda neqqeshchilirini ewetti . Men ulargha heywetlikbina saldurdum . Ichi - téshigha kishini tesirlendüridighan neqishlerni oydurdum . Abide yasattim . Könglümdiki sözlirimni uninggha oydurdum . ( On oq ewladliri ) we yat uruq puqraliri buni körüp bilgeysiler . Abide

(13) Ornattim . ( Bu yerde adem köp adem ötidighan ) ötkel idi . Adem köp'ötüp turidighan bu ötkelge abidini turghuzdum . ( Sözlirimni uninggha ) yazdurdum . Uni körüp biliwalarsiler . U tash .... Men .... Dim . Bu abidigexet yazghuche jyen oghlu yolluq tékin .


Sherq terep (d) (sh)

(1) Üstimizdiki kök asman bilen astimizdikiqongur tupraq yaritilghanda ikkisining arisida insan yaritilghanmish .
Insan balisi ata - bowam bumin xaqan , istemi xaqan olturghanmish . Ulartextke olturup türk xelqining élini we uning qanuni tüzümini tuzüp bergenmish .

(2) ( Bu chaghda ) töt etraptikilerning hemmisi ularning düshmini iken . Eskerchiqirip töt etraptiki xelqlerning hemmisini qolgha keltürüptimish . Özigeboysunduruptimish , béshi barlirini bash urduruptimish . Tizi barlirinitizlanduruptimish . Ularni sherqtin ta shing'enling taghliri , gherbtin ta tömürqayqighiche bolghan jaylargha olturaqlashturuptimish . Ikkisi

(3) Arisida igisiz qalghan kök türklerge hökümranliq qilghanmish . Ular danaxaqan ikenmish . Batur xaqan ikenmish . Buyruqlirimu éhtimal dana bolsa kérek . Batur bolsa kérek . Begliri we xelqi sadiq ikenmish . Shunga ular döletke eneshundaq hökümranliq qilghanmish . Elni bashqurushning qanuni tüzümliriniornatqanmish . Kéyinche

(4) Ular qaza tépiptimish . Teziye bildürgüchiler , qayghu bildürgüchilerkünchéqishtiki bu tili chollük tabghachlardin , tübütlerdin , ayalardin , borumlardin , qirghizlardin , uch qarluqlardin , ottuz tatarlardin , qishanlardin , tanabilardinbolup , shunche köp adem kélip ulargha qayghusini ipadileptumish . Teziyebildüriptimish . Ular ene shundaq dangliq xaqanlardin bolghanmish . Andin

(5) Kéyin iniliri xaqan boptimish . Oghullirimu xaqan boptimish . Kéyin inisiakisini dorimaptimish . Oghli atisini dorimaptimish . Bilimsiz xaqan textteolturuptimish . Buzuq xaqan textte olturuptimish . Buyruqlirimu éhtimalbilimsizlerdin , buzuqlardin bolsa kérek .

(6) Begliri , xelqide sadaqet bolmighanliqi üchün ..... Ini bilen akiniöchmenleshtürüp qoyghanliqi üchün , begler bilen xelq arisigha soghaqchiliq sélipqoyghanliqi türk xelqi tiklinip bolghan dölitidin mehrum bolghanmish .

(7) Xaqan dep nam alghan xaqandin ayrilipqalghanmish .... Türk begler türk dégennamdin waz kechkenmish . Tabghach peres begler tabghach namlirini qollinip tabghachxaqanigha

(8) Béqin'ghanmish , ular üchün ellik yil küch bergenmish . Aldi terep künchiqishtin ta bokli xaqan yurtigha , gherbtin tomur qapqighiche urush qilip bérip'ularning döliti we hakimiyitini tabghach xaqanigha élip bergenmish

(9) .........

(10) .... (Lékin ) üstimizdiki türk tengrisi

(11) (Töwendiki) türk muqeddes yer - süyi mundaq dégenmish : " türk xelqiyoqalmighay ular adem bolghay ! shuning bilen iltirmish xaqanni , anam ilbiligexanishni asman qerige élip chiqip igiz kötergenmish . Atam xaqan on yette erbilen

(12) Sirtqa chiqqanmish . (Ularning ) sirtta yürgenlik xewirini anglighandin kéyinsheherdikiler taghqa chiqqanmish , taghdikiler töwen'ge chüshkenmish . (Bular) yighilipyetmish er bolghanmish . Tengri küch - quwwet nésip qilghanliqi üchün , atam xaqan'eskerliri boridek imish . Uning düshmenliri qoydek imish ; Sherqtin gherbkiche jengqilish ( netijiside) yighilghan kishi

(13) Yette yüz bolghanmish , yette yüz kishi bolghandin kéyin ( atam xaqan ) ata - bowamning qanun - tüzümliri boyiche dölitidin , xaqanidin ayrilghan xelqlerni, didekkeaylan'ghan , qul bolghan xelqlerni teshkilligenmish we terbiyligenmish . Bu yerdetolis . Tardush xelqlirini teshkilligenmish .

(14) Hemde yabghu shad ( unwanini ) bergenmish . O terep ( jenub) te tabghachlardüshmini iken . Sol terep ( shimal) da baz xaqani we toqquz oghuzlar düshminiiken . Qirghizlar , qishanlar , tanabilarning hemmisi düshmini iken . Qirghizlar , qorigharlar , ottura tatarlar , qishanlar , tanabilarning hemmisi düshmini iken .Atam xaqan munche ( köp ) ...

(15) U qiriq yette qétim esker chiqarghanmish . Yigirme qétim jengge qatnashqanmish . Tengri saqlighanlighi üchün döliti barlarni dölitidin mehrum qilghanmish , xaqanliri barlarni xaqanliridin ayrighanmish . Düshmenlerni boysundurghanmish , tizibarlirini tizlandurghanmish , béshi barlirini bash urghuzghanmish . Atam

(16) Xaqan eshundaq qilip dölet qurghan we qanuniy - tüzümni ornatqandin kéyin , bu dunyadin ötkenmish . Atam xaqanni xatirlesh üchün aldi bilen xaqaninibalbal qilip tikligenmish . Qanuniy tüzümge asasen tagham ( üstide ) xaqanbolup olturdi . Kichik dadam xan bolghandin kéyin türk xelqini qaytidinteshkillidi we béqip terbiylidi . Kembeghellerni bay qildi , azni köp qildi .

(17) Kiichik dadam xaqanliqta olturghanda men tardush xelqi üstidiki shad idim . Men tagham xaqan bilen bille aldi terep ( sherqtin ) ta xuangxé deryasi we shentungtüzlenglikigiche urush élip barduq . Arqa terep ( gherb) tin ta tomur ( qapqighiche ) urush qilip barduq hemde koksen téghidin éship qirghizlar ziminighicheurush qilip barduq .

(18) Jemi yigirme besh qétim esker chiqarduq . On üch qétim urushqa qatnashtuq . Döliti barlarni dölitidin mehrum qilduq . Xaqani barlarni xaqanidin ayriduq . Tizi barlarni tizlandurduq , béshi barlarni bash egdurduq . Türkesh xaqan türklerdin'idi . Öz xelqimiz idi . Bilimsiz bolghanliqi

(19) Üchün bizning aldimizda xata ish qilghanliqi üchün ularning xaqani öldi . Buyruqliri , beglirimu öldi . On oq xelqi zulum chekti . Ata - bowamhökümranliq qilghan yerlerni igisiz qalmisun üchün , az xelqni teshkillep

(20) U eslide barsbeg idi . Shundaq qilip uninggha xaqan dégen namni berduqhemde melike singlisini uninggha yatliq qilduq ; Özi xatalashti . Xaqani öldi . Xelqi didek we qulgha aylandi . Kopligen yer - süyi ziminsiz qalmisun üchün azsanliq qirghiz xelqlirini tertipke sélish üchün barduq . Urush qilduq .

(21) Shundaqla ( dölitini ) yene ( özige ) berduq .
Sherqtin shin'enling téghidin éship , xelqlerni olturaqlashturduq . Ashundaqteshkilliduq . Gherbtin ta ken'go- qurman'ghiche bérip türk xelqini ashundaq'olturaqlashturduq . Ashundaq teshkilliduq . U chaghda qulla qulluq , didekler dideklikboldi . Inisi akisini tonumas , oghli atisini tonumas boldi . ( Döletningchongliqini teswirleydu )

(22) Biz tiriship qurghan döletning qanun - tüzümi ene shundaq idi . Türk , oghuzbegliri siler qulaq sélinglar , üstimizdiki asman örülüp chüshmise , astimizdikiyer kömtürülüp ketmise , dölitinglarni we qanuniy tüzüminglarni kim bit - chitqilalaydu ? Türk xelqi siler ( xatalighinglargha ) ökününglar !

(23) Siler bashbashtaqliq qilghanliqinglar üchün özenglarni béqiwatqan dana xaqaninglarwe erkin , yaxshi dölitinglar aldida jinayet ötküzdünglar . Yaman aqiwetkeltürüp chiqardinglar ( undaq bolmisa ) qoralliqlar qayaqtin kélip ( silerni ) heydiwétidu ? Neyzilikler qayaqtin kélip ( silerni ) sürgün qiliwétidu ? Muqeddes ötüken tashtiki xelqler , sherqte baridighininglar

(24) Sherqke kettinglar , gherbke baridighininglar gherbke kettinglar . Silerning ujaylarda bérishinglarning paydisi munular bolghan bolsa kérek . Qéninglar sudek aqti . Söngikinglar taghdek düwilendi . Aliyjanap oghulliringlar qul boldi . Pak qizliringlardideklerge aylandi . Bilimsiz bolghanlighinglardin silerde adalet bolmighanliqtin , tagham xaqan alemdin ötti .

(25) Deslepte qirghiz xaqanni balbal qilip tiklidim . Türk xelqining nam - abroyining yoqap ketmesliki üchün , atamni xaqan qilghan . Anamni xanish qilghantengri ( bizge ) döletni ana qilghan tengri , türk xelqining nam - abroyiningyoqap ketmesliki üchün , méni

(26) Xaqan qilip olturghuzdi . Men ronaq tapqan ... Üstide olturmidim . ( Belqi) yigili éshi yoq . Kiygxli kiyimi yoq yoqsul bichare xelqining üstideolturdum . Inim kol tékin bilen sözleshtuq . Atam , tagham qolgha keltürgenxelqlerning nam - abroyining yoqap ketmesliki üchün

(27) Türk xelqi üchün tüni xatirjem uxlimidim . Kündüzi xatirjem olturmidim . Inim kol tékin bilen ikki shad bilen bille öle - tirilishimge qarimay tirishtim . Ashundaq tiriship yürüp birleshken xelqni inaq qildim . Men xaqanliqqaolturghan waqtimda

(28) Her terepke pétirap ketken xelqler öle - tirilishige qarimay , kiyimlirining yalangliqigha qarimay qaytip keldi . Xelqlerni béqish üchün shimaldaoghuzlar , sherqte qishan tanabilargha qarshi turdum . Chong qoshunni bashlap on ikkiqétm yürüsh qildim . Jenubta urushqa qatnashtim .

(29) Andin kéyin tengrige rehmet . Bextim bolghanliqi üchün , teliyimbolmighanliqi üchün ölümge yüz tutqan xelqlerge jan kirgüzdüm . Yalang xelqlernikiyimlik qildim , yoqsullarni bar qildim . Az xelqni köp qildim . ( Ularni ) küchlük döliti bar , küchlük xaqani bar ( xelqlerdin ) yaxshiraq yashaydighan qildim . Töt etraptiki

(30) Xelqlerning hemmisini boysundurdum . Ularni ( biz bilen ) düshmenleshmeydighanqildim . Ularning hemmisi manga qaridi . Manga küch berdi . Inim kol tékin qanunitüzümni ornitishqa tirishiwétip özichila qaza tapti . Atam xaqan dunyadin'ötkende inim kol tékin yette yashta idi .

(31) U mahi senemdek anam xanishning dölitide inim kol tékin balaghetke yetti . U on alte yash waqtida tagham xaqan dölet we qanuniy tüzümni ene shundaq qolghakeltürdi . Biz alte jüp saghdaqqa yürüsh qilduq . ( Ularni ) xaniweyran qilduq . Tabghachning wang tutuqi besh tümen eskerni bashlap keldi . Urushtuq .

(32) Kol tékin babir jengge kirdi . Tutuqtin qoligha qoral alghan qéyin'inisiniesirge élip uni qoralliri bilen birge xaqan'gha teqdim qildi . U qoshunni shuyerde yoqattuq . U yigirme bir yash waqtida biz chacha jangjün bilen urush qilduq . Deslepte u ( kol tékinni ) tadiqtin chorining boz étini minip jengge kirdi . Bu at u yerde

(33) Öldi . Ikkinchi qétim ishbara yamtarning boz étini minip jengge kirdi . Buat u yerde öldi . Üchinchi qétim yengsin siling bekning yasanduqluq toruq itiniménip jengge kirdi , bu at u yerde öldi , uning sawut we dubulghisi pilashighayüzdin artuq oq tegdi , lékin u yüz bir tal oqnimu tekküzmidi ....

(34) Türk begliri , uning mushundaq qilghanliqini hemminglar bilisiler , biz buqoshunni u yerde yoqattuq . Andin kéyin bir bayirquning ulugh irkini ( bizbilen ) düshmenleshti. Uni chékindürüp turgi - yarghun kolide uni xaniweyranqilduq . Ulugh erkin azghine adimi bilen qéchip ketti . Kol tékin yigirmealte

(35)Yash waqtida qirghizlargha urush qilduq , neyze boy qélinliqtiki qarni bösüpkongman téghidin éship qirghizlarni bésiwalduq . Biz ularning xaqani bilen sungatéghida urush qilduq . Kol tékin bayirquning aq ayghirini

(36) Minip jengge kirdi . Bir erni oq bilen öltürdi . Arqa - arqidin ikkierge ( neyze) sanchidi . U jeng qiliwatqanda bayirquning aq ayghirining yotisiüzülüp ketti . Bir qirghiz xaqanni öltürduq . Ularning élini alduq . Shu yilitürkeshlerge jaza urush qilish üchün biz altay téghidin éship

(37) Értish deryasidin ötüp türkeshlerni uyqida bésiwalduq . Türkesh xaqaniqoshuni bilen palchudin shiddet bilen keldi . Urushtuq . Kol tékin bashighuning boz'étini minip jengge kirdi . Bashighuning boz ....

(38) ... Ikkisini özi esirge aldi andin kéyin yene ( düshmen bazisigha ) hujum qilip kirip türkesh xaqanning buyruqini , azlarning tutuqni öz qoli bilentutuwaldi . U yerde biz ularning xaqanini öltürduq . Élini alduq , additürkesh puqralirining hemmisi ( bizge ) boysundi . Biz bu xelqni taghargha ( ? ) Orunlashturduq .

(39) Biz yene soghdilarni tertipke sélish üchün yinchu deryasidin ötüp tar tomur ( qapqighiche ) yürüsh qilduq . Andin kéyin addi türkesh xelqi bizning düshminimizboldi . Kon'germige barduq . U chaghda bizning atlirimiz oruq , ozuqi yoq idi . Buzuq ademler .....

(40) Bizge hujum qilghanlar batur erler idi . U chaghda biz kol tékin'ge az'ademni egeshtürüp chiqarghanliqimizdin ökünduq . U , chong ( bir ) urushqiptimish , u qehriman shalchining aq étini minip jengge kiriptimish . Addiytürkesh puqralirini u yerde öltürüptimish we el qiptimish . Yene yürüsh qilip ....


Shimal terep ( b )

(1) ... Bilen ( hemde ) qoshun tutuq bilen'urush qiptimish , baturlarning hemmisini öltürüptimish . Öyi we mal - mülkipütünley keltürüldi . Kol tékin yigirme yette yéshida , qarluqlar özige özixoja boldi we ( biz bilen ) düshmenleshti . Biz ular bilen tamagh dégen muqeddesbulaq béshida urushtuq .

(2) Kol tékin bu qétimqi urushlarda ottuz yashlarda idi . U qehriman shalchilarning'étini ménip jengge kirdi . Arqa - arqidin ikki ademge neyze sanjidi . Qarluqlarni öltürduq . Ularni qolgha chüshürduq . Az xelqi düshminimiz boldi , ( ular bilen ) qara kölde urush qilduq . U chaghda kol tékin ottuz bir yashta idi . U qehriman shalchining aq étini ménip

(3) Jengge kirdi . Elteberni esirge aldi . Az xelqi ashundaq qilip yoqitildi . Tagham xaqanning döliti qalaymiqanlashqan , xelqi we hökümranliq qilghuchilar ikkigebölünüp ketkende biz izgillar bilen urushtuq . Kol tékin qehriman shalchining aq'étini minip

(4) Jengge kirdi .U at jengde öldi . Tizginlar yoqitildi . Toqquz oghuzlar'eslide öz adimimiz idi . Jahan qalaymiqanlashqanliqi üchün ( biz bilen ) düshmenleshti . Bir yilda besh qétim urushtuq . Deslepte bir toghir shehirideurushtuq .

(5) Kol tékin azman aq (atni) minip jengge kirdi . Alte ademge (neyze) sanjidi . Ikki qoshun urush qiliwatqanda yene yette ademni qilichlidi . Ikkinchi qétim qoshlaghaqta edizler bilen urush qilduq . Kol tékin azlarning qongur'étini minip jengge kirdi . Bir ademge neyze sanjidi .

(6) ( Qoghlap zerbe bergen ? ) ( Egilip yürüsh qil ) ghanda toqquz ademni chépiptashlidi . Edizler ashu yerde yoqitildi . Üchinchi qétim biz bolchéda oghuzlarbilen urush qilduq . Kol tékin azman dégen aq atni minip jengge kirdi . Neyzileshti . Qoshuni bilen neyzileshtuq . Élini alduq . Tötinchi qétim biz chusdégen bulaqta urush qilduq . Türk

(7) Xelqi tewrinip qaldi ( ? ) ( Eynen terjimisi puti qalaymiqanlashti ) ehwalyamanlashti . Kol tékin uzap chiqqan ( düshmen ) qoshunini tarqitip tongra tékinbazirida tongra urughining albaghuni we on ademni qorshal öltürdi . Beshinchiqétim biz ezgenti qadazda oghuzlar bilen urushtuq . Kol tékin

(8) Azlarning qongur étini minip jengge kirdi . Ikki ademge ( neyze) sanchidi . Hemde ularni patqaqqa paturdi . U qoshun ashu yerde yoqitildi . Biz amghiqorghanida qishlap yazda oghuzlargha esker chiqarduq .Kol tékinni öyge qarashqaqaldurduq ( ? ) Düshminimiz oghuzlar ordigha hujum qildi . Kol tékin

(9) Ugisiz dégen aq ( atni ) minip toqquz ademge (neyze) sanchidi . Ordiniqoghdap qaldi . ( Shundaq qilmighan bolsa ) anam xanish we ögey anilirim , achilirim , kélinlirim , melikilirimning tirikliri didek bolatti . Ölgenliriningjesidi bolsa xarabiliqta , yolda qalghan bolatti !

(10) Kol tékin bolmighan bolsa hemminglar ölgen bolattinglar . Inim kol tékin qazatapti . Özem hesret chektim . Körer közüm körmestek boldi . Eqil - hushumdin'adashqandek boldum . Özüm hesret chektim . Ademning ömrini tengri belgileydu , insan balisi ölüsh üchün törelgen .

(11) Men intayin hesret chektim . Közümge yash kelse özemni tutuwaldim . Könglümbuzulsa özümni bastim . Men cheksiz hesretlendim . Men shundaq oylidim . Ikkishad we inilirim , balilirim , beglirim , xelqim yighlap közi ( eynen terjmisikoz we yéshi ) ni zexmilendürüp qoyidu . Teziye bildürüsh , qayghusini ipadileshyüzisidin

(12) Qishan , tatabi xelqlirige wakaliten odar , jya déchün keldi .Tabghachxaqanidin isi noshang keldi . (U) nurghun göher , altun , kümüshlerni élipkeldi . Tobut xaqandin bolun keldi . Gherbtin , kün pétish tereptiki soghdi , bercheker , bu qaraq elliridiki xelqlerdin nongjyangjün we oghul tarqam keldi .

(13) On oq oghlum türkesh xaqanidin maqrach tomighichi we oghuz bilge tamghichikeldi . Qirghiz élidin tardush inanchuchur keldi . Tawapxana yasaydighan ustilar , neqish oyidighan ustilar , tash munare yasaydighan ustilar keldi . Tabghach xaqanningtarixchisi ( ? ) Jyang jangchun kélip tawapxana yasash ishlirigha yétekchilik qildi .

Sherqi shimal terep ( sh . D )

Kol tékin qoy yilining on yettinchi künialemdin ötti . Toqquzinchi ayning yigirme yettinchi küni ölüm resmiyitiniötiduq . Tawapxana , neqqash , munare maymun yili yettinchi ayning yigirme künipütünley yasilip boldi . Kol tékin qiriq yette yil ömür kördi . U .Ustilarnituyghun elteber keltürdi .

Sherqi jenub terep (q . D )

Bu xetlerni kol tékinning jyen oghli , menkiyolluq tékin yazdim . Menki yolluq tékin yigirme kün olturup bu abidini wetildiki ( xetlerning ) hemmisini yézip chiqtim . Siz ( xelqingizni ) özbaliliringiz we ewladliringizdin artuq körettingiz . Siz qaza taptingiz . Siz'asmanda ... Tirik waqtingizdikige oxshash ...

Gherbi jenub ( n . Sh )

.. Kol tékinning altun , kümüsh , göher mal - mülki( we) töt ming yilqisigha qarighuchi ( ? ) ... Bégim tékin asman'gha ( chiqidu ) ... Abidige yolluq tékin .

Gherb terep ( sh )

Gherbtiki soghdilar asiyliq qildi . Inim koltékin .... Üchün ( ular tirilishke qarimay ? ) Küchini bergenliki üchün menkitürk bilge xaqan özemning nowkinti ( ? ) Kol tékinning ( mazirigha ) qaratturdum . Men uninggha isencho ayayarghan tarqan dégen uwanni berdim . Kishilerniuninggha hörmet qilghuzdum .
Tügidi

Menbe : « uyghur kilassik edebiyat tarixidin ochériklar » namliq




Bilge qaghan qutluq qaghanning oghli . U taghisi öltürülgendin kéyin 716 - yilidin 734 - yilighiche textte olturghan . Bilge xaqan textke chiqipla danishmenmeslihetchisi tunyuquq bilen inisi köl tékinning yardimi astida türkiy xelqigenurghun yaxshi ishlarni qilip bergen .Tang sulalisigha el bolghan türk qebililiriniöz etrapigha uyushturush üchün ~ tang sulalisigha qarshi isyan kötürgen . Tangsulalisi qoshunliri teripidin shimalgha qoghlan'ghan türk xelqini ötüken téghida qizghinqarshi alghan . 718 - Yili qumuqlargha zerbe bergen .719 - Yili qarluqlarningqozghilingini basturghan .720 - Yili béshbaliqtiki basmil qebilisini boysundurghan .Shu yili yene tang sulalisining wang jün bashchiliqidiki 300 ming kishilik birleshmeqoshunini tarmar qilip , gensughiche yétip kelgen . 722 - Yili tatabilarning'isyanini bésiqturghan .Bilge xaqanning eng zor muweppiqiyiti ~ eyni chaghdikiparchilinish girdabigha bérip qalghan türk xanliqini saqlap qalghanliqi boluphésablinidu .
734 - Yili bilge qaghan qol astidiki weziri buyruq chur teripidin zeherlep öltürülgen .
Bilge qaghan menggü téshi köl tékin menggü téshi bilen bir waqitta bir jaydintépilghan . Qedimki türk yéziqida yézilghan . Bu chong mermer tashtin yasalghan bolup , jemiiy 80 qur xet yézilghan . Bu tash miladi 735 - yili yollugh tékin teripidin'ornitilghan .

Menggü tash tékist terjmisi :

1 . Tengridek tengri yaralghan türk bilge xaqan , méning sözüm , atam bilge xaqan ....Ni sir toqquz oghuz ikki edir muhim begliri we xelqini ... Türk tengrisi ....

2 . Üstide men xaqan bolup olturdum . Men textte olturghinimda hesret chékip'ölümni tilep yürgen türk begliri we xelqi intayin xoshallinip , ularning jansizközlirige jan kirdi . Özem textke olturup töt etraptiki xelqler üchün nurghunmuhim qanuni tüzümlerni ornitip berdim .

3 . ( 3 - 23 - Köl tékin abidisi sherq terep (1) - (30) gha oxshash )

24 . Az xelqni köp qildim , (ularni) qudretlik döliti bar küchlük xanlighibarlardin yaxshi yashaydighan qildim . Töt etraptiki xelqlerning hemmisiniboysundurdum . (Ularni) düshmensiz qildim . Ularning hemmisi manga qaridi . Onyette yéshimda tangghutta esker chiqardim , tangghut xelqini meghlub qildim . Ashundaq qilip ( ularning ) oghulliri , qizliri , yilqiliri we mal - mülkiniqolgha chüshürdüm . On sekkiz yéshimda alte jüp soghdatqa

25 . Esker chiqardim . Shundaq qilip ( saghraq ) xelqini meghlub qildim . Tabghachning tutuqi wang besh tümen esker (bashlap) keldi . Bir muqeddes bulaqta ( ular bilen ) urush qilduq . U qoshunni u yerde yoqattim . Yigirme yéshimda , basmil iduqut öz uruqimizdin idi . Ular tartuqchilardin ewetmigenligi üchün'ulargha yürüsh qildim . Q ...(B) ularni boysundurdum . Nurghunlighan ( oljilarni ) öyge yötkettim . Yigirme ikki yéshimda tabghachqa

26 . Yürüsh qildim . Chacha san'ghunnng sekkiz tümen leshkiri bilen urush qildim . Qoshunni u yerde yoqattim . Yigirme alte yash waqtimda , jiq xelqi qirghizlarbilen birge biz bilen düshmenleshti , kem deryasidin ötüp yürüsh qildim . Orpende urush qildim . Qoshunni meghlub qildim . Az xelqni qolgha chüshürdüm .... Hemde ularni boysundurdum . Yigirme yette yéshimda qirghizlargha yürüsh qildim .

27 .Neyze qarni bésip kökmen téghidin halqip ötüp qirghizlarni uyquda bésiwaldim . Xaqani bilen songda téghida urush qildim . Xaqanni öltürdüm , shundaq qilip'élini aldim . Shu yili türkesh xelqighe altay téghidin éship , értish deryasidin'ötüp yürüsh qildim . Türkeshlerni uyquda bésiwaldim . Türkesh xaqan qoshunishiddet bilen keldi .

28 . Boljuda urushtuq , xaqanni , buyruqni , shadini u yerde öltürdüm ..... Ottuz yéshimda beshbaliqqa yürüsh qildim , alte qétim urushtuq ... Qoshunnipütünley yoqattim ... U yerdiki kishiler yoqitilatti ... Ular bizni teklipqilghili keldi . Buning bilen beshbaliq apettin qutuldi .

29 .Ottuz bir yéshimda qarluqlar ghem - endishisiz halda özige özi ghojabolghanda biz bilen düshmenleshti . Men tamagh digen muqeddes bulaq béshida urush qildim . Qarluqlarni öltürdüm . Shundaq qilip élini aldim ( ottuz ikki ) yéshimdaqarluqlar yighilip ( bizge qarshi turdi ) , men ularni öltürdüm . Toqquz oghuz'öz xelqim idi . Jahan qalaymiqanlashqanliqi üchün ,

30 .Ichide ghum saqlighanliqi üchün biz bilen düshmenleshti . Bir yil ichidetöt qétim urush qildim . Deslepte toghu shehride urush qildim . Qoshunum toghladeryasidin üzüp ötüp , ularning qoshunini yoqatti . Ikkinchi qétim andarghudaurush qildim ... Qoshunni meghlub qildim . Üchinchi qétim chush digen bulaq béshidaurush qildim . Türk xelqi ikkilinip qaldi .

31 . ......................................

32 . Ehwal yamanlashqan idi . Bir qoshuni urushqa chiqqan idi . Yene bir qoshunixan ordisida qaldurulghan idi . Üch oghuz qoshuni bésip keldi . Ular (bizni) hujum bilen alghili keldi . Singar qoshuni urushqili keldi ... Biz az iduq . Qiyin ehwalda iduq . Oghuz .... Tengri küch - quwwet bergenliki üchün ( ularni ) ashu yerde tarmar qildim .

33 . Tengri saqlighanliqi üchün , men tirishqanliqim üchün türk xelqi ghelibeqazandi . Men we inim bashlamchiliq bilen tirishmighan bolsaq türk xelqi ölgenbolatti . Türk begliri we xelqi siler ashundaq oylanglar we ashundaq bilinglar !oghuzlar tartuqchilarni (?) Ewetmigenligi üchün men ulargha esker chiqardim .

34 . Orda we qurulushlirini xaniweyran qildim . Oghuzlar toquz tatarlar bilenbirliship hujum qilip keldi . Aghu digen jayda ikki chong urush qildim .Qoshunnimeghlub qildim , élini aldim . Men ashundaq tiriship , tengri saqlighanliqi üchün'özem ottuz üch yéshimda .... Ular üstige otolog.....

35 . Béqiwatqan batur xaqan aldida xataliq ötküzdi . Üstimizdiki tengrimuqeddes yer , su (ilahi) we ejdadim xaqanning rohi xoshal bolmighan bolsa kérek . Toqquz oghuz xelqi yer - süyini tashlap tabghachqa bardi . Ular tabghach , yene buyerge qaytip keldi . Men ularni baqay dep oylap ..... Xelq ...

36 . Jinayet ötküz .... Jenub tabghachqa ularning ataq - abroyi qalmidi . Buyerde manga qul boldi . Men özem xaqanliqqa olturghunum üchün , türk xelqiniqilmidim . Men döletni qanun - tüzümni yaxshi (bashqurushqa) tirishtim ... Birliship

37 . U yerde urush qildim . Qoshunni meghlub qildim . Boy sun'ghanliri boy sundi (méning) xelqim boldi . Ölgenliri öldi . Sélin'ga deryasini boylap töwenlep , qaraghin digen qisangda ordisi we qurulushlirini xaniweyran qildim ...Ular taghqachiqti. Uyghur ilteber yüzche er bilen sherqqe qéchip ketti ....

38 . ... Türk xelqi ach qalghan idi . Men ularning yilqilirini qolgha chüshürüp'ularni baqtim . Ottuz töt yéshimda oghuzlar qéchip kétip .... Tabghachqa qoshuldi . Men ulunup esker chiqardim .... Oghullirini , qizlirini qolgha chüshürdüm .

39 .Ikki iltebirning xelqi ..... Tatas xelqi xaqanigha béqindi . Elchiewetmigenliki we hal - ehwal sorimighanliqi üchün men yazda ulargha yürüshqildim . Xelqni uyerdin meghlub qildim . Yilqisini ... Qoshuni yighilip keldi .

40 ...... Téghida ... Burunqi yurtida olturaqlashti . Jenubtiki qarluqxelqlerge yürüsh qilish üchün , yamtardonni ewettim . U bardi .... (Qarluq) ilteber yoqitiliptimish , inisi bir qorghan'gha ( qéchip ketkenmish )

41 . Tartuqchilar kelmidi . Ularni jazalay dep yürüsh qildim . Muhapizetchilerbashlighi ikki , üch kishini bashlap qéchip ketti . Addi xelq xaqanimiz keldi depmedhiye oqudi . ( ? ) ... Gha unwan berdim . Emili kichiklerni

Jenub terep


1 . Tabghachning on yette ming atliq eskirini birinchi küni yoqattim . Ikkinchiküni piyade eskerlerni yoqattim . Biz ... Éship bardi

2 . ..... Qétim esker chiqardim . Ottuz sekkiz yéshimda etiyazda qitan'gha yürüshqildim ....

3 . ..... Men ... Yoqattim . Oghulliri , qizliri , yilqisi we mal - mülkini

4 . Bu .... Ayallargha ölüm jazasi berdim ....

5 . Bar ....

6 . Urush qildim ......

7 . .... Berdim (?) Baturli olturup balbal qilip berdim . Yéshimda tatabi xelqiqitandin ayrilip chiqti ..... Tungker ....

8 . Qugh san'ghun on tümen esker bashlap keldi . Tungker téghida ulargha hujum qildim . Üch tümen eskerni öltürdüm . Bir tümen eskiri ...

9 . Tatabiyoqitildi . Chong oghlum aghrip ölgende qugh san'ghunni balbalqilip tiklidim . Men on toqquz yil shar boldum , on toqquz yil xaqan boldum . Döletni bashqurdum ottuz bir ....

10 . Türklirimge , xelqimge nurghun yaxshi ishlarni qilip berdim . Mushundaqtirishiwérip atam xaqan shu yili oninchi ayning 26 - küni qaza tapti . Tongguzyili beshinchi ayning yigirme yettinchi küni ölüm resmiyitini qildurdum .

11 . Buqaq tutuq dadisi lisun digen chong san'ghun besh yüz erni bashlap keldi . Mezzilik ... Altun kümüshlerdin nahayiti köp keltürdi . Ölüm resmiyiti üchün ( ishlitishke) iriq we shamlarni keltürüp tikip berduq . Sendel yaghichidinkeltürüp öz ....

12 . Munchiwala köp xelq chéchini kesti . Qulighi we yüzini qiyma - qiyma qiliwetti . Ular minishkila ishlitidighan nesillik at , qara bolghut , kök tiyinlerdinhisabsiz keltürüp , hemmisini ölüm resmiyitige teqdim qildi .

13 . Tengridek tengri yaratqan türk bilge (xaqan) ni méning sözüm , atam türkbilge xaqan textte olturghinida , türk hazirqi begliri , shimal tereptiki kolchongbashchilighidiki tolis begler

14 . We shadapiq begler , ong terep (jenub) tereptiki taman tarxan tunyuquq boylapaghatarqan we boyoruq ... Ich buyruq sepeg köl tékin bashchiliqidiki herqaysibuyruqlar , mushundaq köp hazirqi begler atam xaqan'gha intayin ....

15 . Intayin maxtidi . (?) .... Türk begliri bilen xelqi bilen birge intayinmaxtidi . Atam xaqan ( qaza tapqanda ) türk begliri we xelqliri éghir tash weyoghan yaghachlarni ekeldi , özem üchün mundaq .....



Shimal terep ( b )


( 1-8- Qurliri köl tékin abidisining jenub teripidiki 1 - 11 - qurliri bilen'oxshash )

8 . ( Atam )

9 . Xaqan , tagham xaqan textte olturghanda , tün tereptiki shunchila köp xelqlerniteshkilligenmish .... Tengri saqlighanliqi üchün , men textte olturghanda , tüntereptiki xelqlerni teshkillidim . Tertipke saldim .... Qildim ..... Intayindaghdughiliq toy merikisi ötküzüp , qizimni türkesh xaqan'gha yatliq qildim .

10 . Yene intayin daghdughiliq toy merikisi ötküzüp türkesh xaqanning qizinioghlumgha élip berdim .... Béshi barlarni bash urdurdum , tizi barlarnitizlandurdum . Üstimizdiki tengri astimizdiki yer - zémin saqlighanlighi üchün .

11 . Körüp baqmighan , anglap baqmighan xelqler sherqte kün chiqishqiche , jenubtatabghachqiche , gherbte kün pétishqiche , shimalda , otturisighiche bolghan shundaq kengzéminda olturaqlashti . Türklirim üchün altun , kümüsh , meshütlük yipek , ashliqtin chiqirilghan ichimlik , minishkila ishlitidighan at we ayghir qara bolghun .

12 . Kök tiyinlerni tépip berdim .... Ularni ghem - endishisiz qildim . Üstimizdiki tengri küchlük ....

13 . Ularni béqinglar ..... Qaldurmanglar ! ..... Türk begliri , türk xelqim .... Siler özenglarning xaqanidin , béginglardin .

14 . Yer - süyünglardin ayrilmanglar , bext körisiler , ghem - endishisiz ötisiler ! japa chekmeysiler .... ( Shundin ) kéyin tabghach xaqanidin köp musunkarlarnikeltürdüm . Ular méning sözümni yandurmidi . Orda musunkalirini ewetti . Ulargha heywetlik qurulushlarni saldurdum . Ichi - téshini neqishlettim . Tashyasattim . Könglümdiki sözlirimni oydurdum .

15 . On oq ewlatliridin tartip yat uruqlarghiche buni körüp bilgeysiler ! menggütash yasatturdum .... Sözlirimni oydurdum .... U tash qurulushini .....



Gherbiy jenub terep ( n. Sh )


Bilge xaqan (abidi) tékistini menki yollugh tékin : yazdim . Bunche köp qurulush , neqqash we sen'et boyumlirini (?) Bilge xaqanning jyen oghli menki yollugh tékinbir ay töt kün olturup yézip chiqtim . Zinnetlidim ....



Sherqiy jenub terep


Kök ongini boylap yürüsh qilip , kéche - kündüzlep yette kéche - kündüzde men susiz (chöllerni) késip ötüp choraqqa yétip bardim . (Bulangchilargha) kechke tégip ....



Gherb terep (sh)


1 . Türk üstide ( olturghan anam )

2 . Bilge xaqan ( qaza tapti ) (?)

3 . Yaz bolsa üstimizdiki ( tengri )

4 . Dumbighi ( yaki tüwriki ) ning daranglishi (yaki qarsildishi)

5 . Taghdiki bughining chiqirishidek

6 . Hesretlinimen . Atam xaqan

7 . Qéshini özem ornattim .

Tunyuquq menggü téshining gherbiy yüzi

Tékst terjimisi :

1)Bilge*tunyuquq men ozüm tabghach *élide ostüm .(U zamanlarda)türk xelqi tabghachqa qaraytti .
2)Türk xelqining xani bolmighanliqi üchün tabghachtin ayrildi we (ozlirige)xan tiklidi .(Kéyin)xaqanini tashlap yene tabghachqa tewe bolup qaldi .Tengri mundaq digen iken :silerge xan berdim ,
3)Xaninglarni tashlap ,tabghachqa yene tewe bolghanliqinglar üchün tengri silerge olüm berdi .(Shunga)türk xelqi oldi , halak boldi , yoqaldi .Türk sir *xelqi yéride
4)Boy adem qalmidi ,ormanliq we tagh-dalilardaqalghanliri yighilip yette yüz boldi .Bularning ikki ülüshi atliq ,bir ülüshi piyade idi .Bu yette yüz kishini bashlap yürgüchi
5)Qoshun ulughi shad * idi . U manga (qoshunimizgha )qoshulghin , didi. Qoshulghan kishi menki bilge tunyuquq idim. Men uni xaqan qilay didim. Men mundaq oylidim :oruq buqa bilen sémiz buqa yiraqta
6)Usüshse, oruq buqa bilen sémiz buqini ayriwalghili bolmaydu .Men ashundaq oylidim .Shundin kéyin tengri mangaeqil bergenliki üchün men uni xaqan bolushqa dewet qildim .Bilge tonyuquq boylabaghatarqan
7)Ilteris qaghan bilen birlikte ,jenupta...............Sherqteqitanlar*,shimaldaoghuzlardin kop oltürduq. Bilgesi leshker bashliqi menla idim .Biz choghay qozi we qara qumda olturaqlashqan iduq
8)Kiyik yep ,toshqan yep kün kechürettuq. Xelqning qarni toq idi . Düshmenlirimiz etrapimizda qushlardek kop idi . Biz jansiz haywandek iduq .Shundaq olturghinimzda , oghuzlardin charlighuchi keldi.
9)Charlighuchining sozi mundaq idi:toqquz oghuz (xelqi)ustide xaqan olturuptu , u tabghachqa quni sen'günini*qitan'gha,tungra semni(elchilikke)ewetiptu . Ular mundaq sozni élip bériptu :azghine türk xelqi
10)Heriketlinip yürüwétiptu , ularning xaqani batur iken, meslihetchisi danishmen iken .U ikkisila bolidiken sen tabghachlarni qirip tashlaydu ,sherqte qitanlarni qirip tashlaydu , biz oghuzlarni
11) Qirip tashlaydu, tabghachlar,siler jenuptin téginglar !qitanlar, siler sherqtin téginglar!men shimaldin tégey!türk sir xelqi yérigexan yolatmayli , mumkin bolsa ,ularni yoqitayli !
12)U sozni shtip tüni uyqum kelmidi , kündüzi olturghum kelmidi .Andin kéyin xaqanimdin otündüm:tabghach,oghuz,qitan bu üchi birlishiwalsa,
13)Biz tayanchisiz qalimiz , ichki tashqi jehettin düshmen'ge tutulimiz .Yuqqa nersini égish asan, inchike nersini sundurushmu ongay .Yuqqa qélin bolup ketse, uni égish teske chushidu ,inchike
14)Tom bolup ketse uni sundurush teske chushidu . Sherqte qitanlardin , jenupta tabghachtin , gherptequrdandin ,shimaldin oghuzlardin bolup ikki -üch ming kishilikqoshun kélishi mumkin . Men (xaqanimgha )shundaq didim .
15) Xaqanim men ozem- bilgetonyuquqning otün'gen otünchumge qoshuldi ."Oz konglüngcheish qiliwer" didi. Kok ongdin yuqirilap qoshunni otuken taghqa bashlidim . Oghuzlar inek kulukliri bilen toghla deryasidin keldi .
16)Ularning eskiri üch ming iken , biz ikki ming iduq . Soqushtuq , tengri saqlidi ..............Tarmar qilduq . Ular deryagha chüshti . Qaytish yolida yene ularning nurghuni oldi . Shundaq kéyin oghuzlarning hemmisi keldi .
17)Turk xaqanining, turk xelqining otukende turuwatqanliqini , menki bilge tonyuquqning otukende turuwatqanliqini anglap , jenuptiki xelqler we gherptiki , shimaldiki , sherqtiki xelqlerning barlighi kélishti.
18)Biz ikki ming iduq , ikki qoshun boldi . Turk xelqi xelq bolghandin , turk xaqani texitke olturghandin buyan sendung sheherlirige derya - déngizlargha tégip baqmighan idi. Xaqanimgha otunüp qoshun tarttim .
19)Leshkerlirimni sendung sheherlirige we derya -déngizlargha hujum qildurdum ular yigirme üch sheherni weyran qildi . Buyurtlar xarabilargha aylandi . Tabghach xani dushminimiz idi . On oq xaqani dushminimiz idi .
20)Buningdin bashqa qirghiz kuchluk............Xaqanimu dushminimiz boldi .Bu uch xaqan meslihetliship , ltun (altay)téghida uchrashmaqchi boptu . Ular mundaq meslihetlishiptu :biz sherqtin turk xaqanigha qoshun chiqirayli, uninggha esker chiqarmisaq ,
21)Ularning xaqani batur , eqildari danishmen iken , axiri bir küni bizni beribir yoqitidu . Ucheylen qoshun chiqirayli , uni yoqitayli , diyishiptu . Turkesh xaqani mundaq deptu : méning xelqim uyerge baridu .
22)Turk xelqi heqiqeten bulghinip( qalaymiqanliship )ketti .Uning ustige oghuzlarmu tarqilip ketti . Bugepni anglap tuni uyqum kelmidi , künduzi olturghum kelmidi . Shuchaghda, men :
23)...........Aldi bilen qirghizlargha urush qilsaq yaxshiraq bolidighan oxshaydu , dep oylidim . Kogmen (téghi) gha baridighan yol birla iken . Uni qar qapliwaptu dep anglap , bu yolda mangsaq bolmasmikin didim . Yolchi izdidim . Cholgidiki az puqrasidin birni taptim .
24)Az yérige baridighan yolning ani * deryasigha yéqin ikenligini , peqet birla at bilen méngishqa bolidighan tar yol ikenligini anglap ,men uningdin yene sorisam , u burun bir atliq kishining buyol bilen mangghanliqini éytti. U yol bilen mangsaq bolidiken didim . Oylandim , xaqanimdim
25) Otundum . Qoshun chiqarttim . At bilen deryadin otunglar , didim . Aq termel deryasighiche yurush qildurdum. Atlargha minip , , qarlarni bosup mangduq . Atlarni yétiletküzüp , tayaqqa tayan'ghuzup piyade taqqa chiqarghuzdum . Serkerler
26)Qar-muzlarni achti , biz ormanliq choqqilardin ashtuq . Nachayiti mushkülde taghdin chüshtuq . On kéche - künduz tagh yénidiki tosalghularni egip yurup mangduq . Yolchi adashqachqa boghuzlandi . Xaqanimiz ensirep téz ménginglar didi .
27)Biz ani deryasigha yétip barduq . U deryani boylap towen'ge mangduq . Yolda qoshunni sanash üchün attin chüshürduq , atlarni derexlergebaghlap qoyduq ..........Tünni tün dimey , kündüzni kündüz dimey shamaldek téz yurduq . Qirghizlarni uyquda bésiwalduq.
28)Biz neyze bilen .........Ni achtuq .Uchaghda ularning xaqani we leshkerliri toplinip boptiken . Urushtuq ,sanchishtuq ,xaqanini olturduq . Qirghiz xelqi xaqanimizgha boy sundi , yukundi . Biz yanduq . Kogmen téghini egip ,
29)Qirghizlarningkidin yanduq . Turkesh xaqanidin charlighuchi keldi . Uning sozi mundaq idi ::biz sherqtin turk xaqanigha leshker chiqarmisaq , ulargha yurush qilmisaq , ular bizni olturidu , ularning xaqani batur ,eqildari danishmen iken . Axiri birküni
30)Bizni olturidu deptu .Turkesh xaqani yolgha chiqip boptu ,bularning ichide tabghach eskerlirimu bar iken . Bugeplerni ishtip , xaqanim : men oyge bérip kéley ,
31)Xotunum qaza qiptu, uni depne qiliwétey , siler qoshunni bashlap ilgirlewéringlar , altay téghigha orunlishinglar ,inel xqan bilen tardush shad leshker béshi bolup ilgirlisun . Didi. U menki bilge tonyuquqqa mundaq didi:
32) "Sen bu qoshun'gha yétekchilik qil . Qiyin shlarda oz konglungche qarar chiqiriwergin ! men sanga yene nime dey ? Eger ular kélip qalsa , xewerchilerni kopeytkin , kelmise til (esir)tutup sozini toplap turghin "didi . Biz altun téghida olturaqlashtuq.
33)Üch paylaqchi qaytip keldi ,ularning sozliri oxshash idi : on oq xaqani qoshun chiqiriptu , on oq qoshunliri putunley qozghiliptu . Ular biz yaris tuzlenglikide toplinayli diyishiptu . Busozlerni ishtip xaqan'gha melum qildim . Qandaq qilsam bolar ?Dep turghinimda yene jawap keldi :
34)Orninglarda turuwéringlar , atliq qarawullarni yaxshi uyushturunglar digen geplerni bogu xaqan manga ewetiptu . Lékin u apatarqan'gha yene :"bilge tonyuquq yaman adem , qara niyiti bar
35)Eger u qoshun chiqirimen dise unimanglar "dep mexpi gep ewetiptu . Busozlerni ishtip qoshun chiqardim .Biz altun taghning yolsiz jayliridin ashtuq , éritish deryasining kéchiksiz jayliridin kéchip ottuq . Biz tun boyi ilgirliduq . Bolchu gha tang yorughanda tegduq .
36)"Til "kelturuldi , u yaris tuzlengligide on tumen esker toplandi didi . Bu sozlerni ishtkendin kéyin beglerning hemmisi :
37) Yanayli ! sap nomus ela ( shereplik meghlup bolghan yaxshi)!didi. Menki bilge tonyuquq ulargha :"biz atun téghini éship , értish deryasidin
38)Otup kelduq . Kelmigimiz qiyin'gha chushti . Kelginimizni ular tuymidi . Tengri , umay , muqeddes yer -su bizge medet béridu . Biz yene nimishqa tézip kétimiz ?!
39)Ularning adimining kopligidin nime uchun qorqup kétimiz ? Adimimizning azliqi tupeyli ulardin yéngilip qalattuqmu ? Tégeyli!" didim . Tegduq . Yéngip chiqtuq . Ikkinchi küni ular yene keldi .
40) Ular ottek qizip keldi . Soqushtuq , ularning ikki qanattikiliri bizningkilerdin singarche(yérim hesse) kop idi . Tengri saqlighanliqi üchün , ularning kopligidin
41) Qorqup ketmiduq . Soqushtuq. Tardush shad jengge qatnashti . Biz yengduq . Xaqanini tuttuq . Yabghusi we shadi
42) Shuyerde olturuldi .Ellikche adimini tuttuq .Shukéchisi herqaysi qebililerge elchi ewettuq . Buxewerni ishtip on oq begliri we xelqi putunley
43) Keldi , yukundi el bolghan begler we xelqlerni teshkillewatqinimda, ularning bir qismi qéchip ketti . Ularni qoghlashqa on oq eskerlirini chiqarttim .
44) Bizmu esker chiqarduq .Ularning keynidin tap bésip mangduq . Yinchu(ünche)deryasidin otup , "tinsi oghli* " dep atilidighan muqeddes aq taghdin ashtuq .
45) Taki tomor qapqighiche * barduq . Qoshunni shuyerdin yandurduq . Inel xaqan ..............Saqa *tezik * toqri *
46) We shu yerde olturaqlashqan asuq bashchiliqidiki soghdaq xelqlirining hemmisi el boldi, yukundi .........Türk xelqi tomur qapqigha
47) We "tengri oghli "dep atilidighan taqqa ezeldin tégip baqmighan idi . Menki bilge toyuquq u yerge yürüsh qildurghanliqim üchün
48) Ular (soghdaqlar)sansizlighan sériq altun , aq komüsh , qiz ayallarni ,ésil éger- jabduq we ünche - merwayitlarni keltürdi . Ilteris xaqan dana bolghanliqi üchün ,
49) Batur bolghanliqi üchün tabghach bilen on yette qétim soqush qildi , qitanlar bilen yette qétim soqushti . Oghuzlar bilen besh qétim urush qildi . Shu chaghdimu eqildari
50) Yenila men idim , yaghichisi(teshkilligüchisi)yenila men idim . Ilteris xaqan'gha , türk bogu xaqan'gha , türk bilge xaqan'gha .........
51) Qapaghan qaghan yigirme yette yash waqtida, men qapaghan qaghan'ghayardemliship uni texitke olturghuzdum . Tünliri xatirjem uxliyalmidim ,
52) Künduzi xatirjem olturalmidim . Qizil qanlirimni toktum , qara terlirimni aqturdum . Men (dolet)ishliri üchün küchümni qoshtum . Men ozem yene atliq qoshun chiqardim .
53) Men orda qarawullirini () kéngeyttim .Yénip - yénip turghan dushmenlerni boy sundurdum . Xaqanim bilen birge (köp qétim)jengge qatnashtim . Tengri saqlidi .
54)Men türk xelqi ziminide toluq qorallan'ghan düshmenlerni mangdurmidim . Belgisi bar atlarning hemmila yerde chépip yürüshige yol qoymidim . Ilteris xaqan tirishmighan bolsa ,
55) Uninggha egiship , men tirishmighan bolsam , dolet we xelq yoq bolghan bolatti . U tirishqanliqi üchün , uninggha egiship , men tirishqanliqim üchün ,
56) Dölet yenila dölet boldi ,xelq yenila xelq boldi . Özem qéridim . Ulugh boldum . Her qandaq yerdiki xaqanliq xelqlerde
57) Mendek adem bolidiken , ularda nime ghem bolsun .
58) Türk bilge xaqan élige , menki bilge tonyuquq (bu menggü tashtiki sözlerni ) yazdurdum .
59) Ilteris xaqan tirishmighan bolsa , men özem - bilge tonyuquq tirishmighan bolsam , men bolmighan bolsam ,
60) Qapaghan qaghan we türk sir xelqi tupriqida xelq adem - insan bolmighan bolatti .
61) Ilteris xaqan we menki bilge tonyuquq tirishqanliqimiz üchün qapaghan qaghan we türk sir xelqi mushundaq yashap qalalidi .
62) Türk bilge xaqan türk sir xelqini , oghuzlarni baqmaqta .
Menggü tashtiki sözlerge izahat :

Tabghach --- menggü tash tékistliride xas tang sulalisini körsitidu .

Sir --- türk qebililirining birining nami .

Shad --- mensep , emel nami .

Sen'gün --- qedimqi türk tilida jiyangjünni shundaq atighan .

Otuken téghi --- türk xelqi ezeldin choqunup kelgen muqeddes taghlarning biri . Orxun deryasining yuquri éqimigha toghra kélidu .

On oq xaqani --- gherbiy türk xaqanini körsitidu .

Turkesh --- turk qebililirining birining nami .

Az --- yette su etrapida yashighan türkeshlerning bir qewmi .

Tinsi --- xenzuche tiyen zi (tengri oghli ) din kelgen .

Tomur qapigh --- semerqend bilen belx arisidiki boz qala téghining etrapidiki muhim otkel .
Bayanchur qaghan menggü téshining terjimisi

Shimaliy teripi

1. Tengridin bolghan el'etmish bilge qaghan ... Tölis ...
2 . Ötüken etrapi éli ikkisining otturisida olturidiken . Süyi sélin'gaderyasi iken . U yerde qalghan xelq ...
3 . On uyghur we toqquz oghuzlarning üstide yüz yil olturup , ..... Orxunderyasi ....
4 . Ellik yil olturghaniken ..... Türk élige yigirme alte yéshimda .... Uchaghda boyla ....
5 . Ular ( u jaydin ) qaytip keldi . Toqquz oghuz xelqini térip yighip aldim . Atam köl bilge qaghan .......
6 . Qoshun bilen atlandi . Méni mingbéshi qilip ewetti , aldi ( sherq ) terepkebérip keyre ( kayra ) ning sherqidin yan'ghiche .....
7 . Boysundurup yene yürüsh qildim . Keyri yaki üch bürkü ( burku) dégen jayda qaghanning qoshuni bilen qoshuldum . U yer ....
8 . Qoghlidim , ular qara qumdin ötüp kögür ( kogur) de , kömür tagh (komur tagh) da yar (yar) deryasida üch tughluq türk xelqi ...
9 . Uzmish tégin (ozmix tigin) qaghan boluptu , qoy yili yeni 743 - yilida men yürüsh qildim . Ikkinchi qétimqi urushni birinchi ayning altinchi küni qilip , uzmish téginni ....
10 . Tuttum . Xanishni u yerde qolgha chüshürdüm , türk xelqi shuningdin étibarenyoqaldi . Kéyin toxu yili yeni 745 - yilida xelq ... Toyup ...
11 . Üch qdrluq könglide yamanliq oylap qéchip ketti . Gherbtiki on oq xelqige ( yeni gherbiy türklerge ) qoshuldi .
Tongguz yili yeni 747 - yilida tarmar qildim ... Tay bilge tutuqni .....
12 . Yabghu dep atidi . Kéyin atam qaghan qaza tapti . Addiy xelq qilin'ghan ..... Sanchidim .
Sherqiy teripi
13 . Tuttum ..... U chaghda men büke gük (bukaguk) dégen jaygha yétip bardim . Kechqurun künpatqanda urush qildim . U yerde sanchidim . Ular kündüzi qéchip kétip , kéchisitoplandi . Büke gükte sekkiz oghuz , toqquz tatarlarni qaldurmiduq . Ikkinchiküni kün chiqqanda ,
14 . Urushtum . Qul dédeklirim , xelqimni tengridin we zémin saqlidi . U yerdeneyze sanjidim . Gunahkar mötiwerlerni tengri ( manga ) tutup berdi . Lékin'addiy xelqni yoqatmidim . Öy - bésatini , mal - mülkini yilqilirinibuliwalmidim . ( Ularni ) jazalidim . ( Lékin ) ularni ( burunqidek yashawérishke ) yol qoydum . Siler öz xelqim dédim . Manga egishiip kéliwéringlar dédim . Men'ularni qaldurup qoyup kettim . Ular kelmidi . Men yene
15 . Qoghlidim . Burghu (burghu) da yétishiwélip zerbe berdim . Tötinchi ayning toqquzinchi küniurushtum . Shu yerde sanchidim . Yilqilirini , mal - mülüklirini , qizlirini , xatunlirini keltürdüm . Toqquz tatarlarning hemmisi keldi . Sélin'ga deryasininggherbiy , yilun deryasining jenubidin tartip , ship béshighiche qoshun orunlashturdum .
16 . Ular kergu , saqish we ship béshi arqiliq keldi ..... Qoshunlarni sélin'gaderyasighiche orunlashturdum .... 5 - Ayning 29 - küni urushtum . U yerdesanchidim . Ularni sélin'ga deryasigha qistap zerbe berdim . Ularni tarmar qildim . Köpchiliki sélin'ga deryasining töwendiki éqinini boylap qéchip ketti . Mensélin'ga deryasidin kéchip ötüp , dawamliq qoghludum . Urushta on erni qolghachüshürdüm . ( Ularni bérip méning yarliqimni jakarlashqa ) ewetip :
17 . << تاي بىلگە تۇتۇقنىڭ رەزىللىكى تۈپەيلىدىن ، بىر ئىككى باشلىقنىڭ رەزىللىكىتۈپەيلىدىن مېنىڭ ئاددىي خەلقىم ھالاك بولدۇڭلار ، ماڭا بېقىنساڭلار ھالاك بولمايسىلەر . >> Dédim . " Qaytidin manga küch béringlar " dédim . Ikki ayküttüm , kelmidi . Sekkizinchi ayning birinchi küni qoshun chiqirip zerbebérey dédim . Qoshun yolgha chiqiwatqanda , bir atliq charlighuchi kélip : " düshmen kéliwatidu " dédi . Ular bashliqi bilen düshmenlik niyette keldi . Sekkizinchi ayning ikkinchi küni achigh altir kölide qasuydin ötüp urushtum . U yerde ( neyze ) sanchidim . Dawamliq qoghlap zerbe berdim . Shu ayning on beshinchi küni keyre bashi we üch bir küde tatarlar bilen qattiq jengqildim , xelqning yérimi
19 . Boysundi . Yérimi .... Gha kirdi . U yerdin qaytip keldim . Ötüken téghidaqishlidim , düshmendin qutulup erkin turmush kechürdüm . Ikki oghlumgha yabghu , shad namini berdim . Tardush , tölis xelqige hökümran qildim . Shundaq qilip , yolwas yili yeni 750 - yili chiklerge yürüsh qildim . Ikkinchi ayning on tötinchiküni kem deryasida urush qildim .
20 . Shu yili ... Boysundi . ....
Aq ordini yasattim , orda témini yasattim . Yazda shu yerde yazlidim . Belgemni , pütügümni oydurdum . Shundaq qilip , shu yili küzde sherqqe yürüshqildim . Tatarlarni soraqqa tarttim . Toshqan yili yeni 751 - yili
21 . Beshinchi ayghiche ..... Ötüken téghining otturisida éngiz (engiz) béshida , muqeddes bulaq béshining gherbide , bash we toqushqoshulidighan jayda yazlidim . U yerde orda saldurdum . Orda témini yasattim . Men ming yilliq tümen künlük ( yeni menggülük ) pütük we belgemni yésitashqa yazdurdum . Mustehkem tashqa oydurdum .
22 . Toqquz oghuz .... Begliri keldi .... Düshmenleshti . Ögünbeg we qarabuluqta turushluq qirghizlargha adem ewetip , " siler qoshun tartip chiqiringlar , chiklarnimu chiqiringlar " deptu . " Diqqet qilinglar , ormanliqta
23 . Uchrishayli " deptu . Ötüken .... Deptu .... Toqquzinchi küniqoshun chiqardim . Tutuq béshi bilen chiklargha ming adem ewettim . Ularning'ittipaqchilirining bérige az sandiki ademlerni ewettim . "Siler pexesbolunglar " dédim . Qirghiz xani kögmen ( téghi )
24 . Ichidiki chédirda iken . Atliq paylaqchisini ittipaqdashliriningkigeewetiptu . Lékin méning ademlirim yéngip , til qilip tuutptu . U ( tutulghantil ) :
25 . Qaghan'gha ittipaqdashliri keldi , qarluqlar kelmidi deptu . Qarluqlar kemderyasi..... Értish deryasining arqar bash dégen yérini muz qaplap ketkenlikiüchün arqamishning töwen yénidin sal sélip öttüm . On birinchi ayning onsekkizide ulargha uchridim .., Bolchö ( bolchu ) dégen jayda üch qarluqlarni
26 . Meghlub qildim . U yerdin qaytip keldim , méning ming adimim chik xelqinisürüp keldi .... Siz béshidiki pasilim ichide ( öyümde ) yazlidim . U yerdetengrige tawap qildim . Chik xelqige tutuq ewettim we ishyara tarqanlarniewettim ..... Er keldi . Qazluq ( qazluq ) kölide
27 . Ular ( taghda ) düshmen .....
Dep chuqan sélip keldi . On beshinchi küni .... Tayghan (tayghan) kölide qoshunlarni toplidim . Aldin yürerqisimlirini ewetim . Erler keldi . Qara botaliqtin ötüp düshmenni kélishkemejbur qildi . Men aldida yürüsh qildim .... Boldi . U ( basmillardin bolghan'ademni körsitidu ) qarluqlargha
28 . Adem ewetiptu . " Ichki we sirttin qapsayli " deptu . Basmillar ( biz bilen ) düshmenliship , turalghuyimgha bésip keldi . Ularni boysunduralmidim . Sirtta üch qarluq , üch tatar ... Türgesh ... Ötükende ... Men
29 . Zerbe berdim . Beshinchi ayning yigirme altisi soqushtum . U yerde sanjidim . Ichüy deryasidin ötüp ..... Kün chiqqanda sanchidim , andin kéyin türgeshlerqarluqlarni we ularning mal - mülkini buluwélip turar jaylirigha qaytiptu . Méningturar jayimghimu bériptu ....
30 . .... Düshmen boldi ...... Turup yérige bardi . Ularni qoghlap ... Sekkizinchiayda yolgha chiqtim . Men öyümni ersegun (arsagun) de yular (yula) köli boyida orunlashturdum . U yerdinqoghlap mangdim .....
31 . Basmillarni qaldurup ....... Ayning yigirme birinchi küni qarluqlarni ... Yoghra tüzlenglikide , eskerlirige neyze sanchidim . Öyi on kün ilgiri qéchipkétiptu . U yerdin qoshunlirimni qayturup keldim .....
32 . On birinchi küni ... Sanchidim . Men öz xelqim arisigha qaytip keldim . Irlun (irlun) we talaqimin (talaqimin) da qoghlap yettim . Burun tabghachtiki oghuz we türk xelqi ( ulardin ayrilip ) yolgha chiqiptu . U yerde qoshuldi . U yerde begler .....
33 . Méning qoshunum besh yüz kishilik toluq qorallan'ghan piyade esker bir ikkiqétim bésip keldi . U jayda tengri we yer dédek qullirimni , xelqimni saqlidi . U yerde neyze sanchidim .
34 . U yerde xelqler boysundi .... Qéchip qarluqlargha qoshuldi . U yerdin qaytipkélip , orxun deryasi bilen baliqliq ( balighligh) deryasi ning qoshulush jayida qaghan ordisisaldurdum , ordini .....
35 . On birinchi ayning yigirmisi qara bulaqning sherqide soqaq yolida chégil tutuq .....
36 . Tughurghu deryasidin ötüp neyze sanchidim . Qarluqlar , basmillar ... Yighilip ....
37 . Chüshtüm ..... Basmilgha ....
38 . .... Tosulup qaptu ... Bilmes .... Hemmisi qéchip pétirap ....
39 . Men saldim . Bunche köp pütüklerni ... Menggü tash tékistlirini yashdurdum .
Gherb teripi
40 . Keldi ..... Qiarluqlar qayta musteqil ... Shundaq qilip , sekkizinchi ayning'üchinchi küni yürüsh qildim , qarluqlarning tiriklirining hemmisi türkeshlerge keldi . Qaytip ketkendin kéyin ,
41 . Oninchi ayning ikkisi bardim . ...... Dégini üch ........ Zerbe berdim . ( Qaytip ) keldim . Shuningdin tartip basmil we qarluqlar yoqitildi . Qoy yiliyeni 755 - yilida
42 . Yazlidim .... Tabghach xani .... Qaghan bériptu . Biri qizi , sekkiz oghliniesirge aldim . Qaytip keldim .... Ikki ( qisim ) xelqini élip ... Ötükende ... Zerbe berdim .... U yerde olturaqliship , mingdek eskerni (?) Ewettim . Bext yaritidighan tughini ....
43 . U yerde ..... Xelqni ..... Ikkinchi ayning altisi öyümge chüshtüm . Toxuyili yeni 757 - yilida bériptu ......... Yoqitiptu . Shundaq qilip keldi .
44 . Ikki qizini sowgha qilip bériptu ...... " Gépingizni yirmay " dédi . " Xata ish qilmay " dédi . ( Lékin ) boysunmidi ..... Soghdaq we tabghachlargha sélin'ga deryasida baybaliqni saldurdum .
45 . ..... ( Yigirmisi ? ) U yerdin qaytip bérip .... Üch tughni ..... Birlesh .... Yigirme biri ordini .... Yigirme üch u yerde neyze sanchidim . Yarish (yaris) we aghuligh (aghuligh) ariliqida
46 . .... Üch tümen .... Neyziligen yerde .... Oylaptu ... Ikkinchi ayning on'altisi üch tughluq
47 . Türk xelqi ... Sekkiz oghuz , toqquz tatar ... Xatun jyeni özbilge .....
48 . Ming yilqini qalduruptu . Bir tümen qoyni qalduruptu .
49 . ......
50 . ( Qoshun qomandani ) men ..... Éltebir , men ming yilqa , bir tümen qoynituttum .... Keltürdüm .
Térxin menggü téshi

Térxin menggü téshi mezkür yadikarliqning parchilirini deslep mungghul alimi s.Dorjisurén 1957-yili térxin deryasining térxinsagan köli (xan'gay taghlirining gherbiy shimali) etrapida tapqan. 1969-Yili bu jayda sowét tüürkshunasi s.Klyashtorniy teripidin élip bérilghan arxéologiyilik izdinishler netijiside, tashpaqa shekillikpostaméntqa ornitilghan tash pütükning bir parchisi tépildi. 1970-Yili yadikarliqning yene ikki faragménti (böliki, parchisi) ni arxéologlar n.Séréjaw we w.Wolkoflar tapti. Lékin mushu kemgiche tash pütükning yuquri qismi we tash pütük kzi kirgen arxéologiyilik kompléks (bir pütünlük) tépilmidi. Hazir tériin tash pütüki monggholiye penler akadimiyisi tarii inistitutida (ulan-batur) saqlanmaqta.Yéziq téksti bir waqitning ichide mongghul alimlieri m.Shinexu, b.Bazilxan hem lénin'graédliq alim gh.Klyashtorniy teripidin tetqiq qilinishqa bashlidi. Yadikarliqlarni oqush, terjime qilishning deslepki netijiliri hem uning asasliq alahidilikliri toghrisida klyashtorniy 1980-yili maqale élan qildi (<سوۋېت تۈركولوگىيىسى>, 1980-yil,3-san). Uning teklip qilghan terjimisi we sherhi mungghol alimliriningkidin tamamen perqlinidu. Chünki m. Shinex we b.Bazilxanlar mezkür yadikarliqning tékstini éniqlashta mongghul til normilirigha asaslinip, qedimiy uyghur yadikarliqlirini tetqiq qilishtin yiraq bolghan.
Térxin yéziqi heqqidiki kéyinki mulahizilerge (bezi tetqiqatlarda "taryat yéziqi" depmu atilidu) k.Séglidi, a.Rona tash, l.Bazén, talat tékin qatarliq alimlar qatnashti. Talat tékinning terjimisi we transkrippissiyisi s.Klyashtorniyningkidin perqlinidu. S.Klyashtorniyning maqalisi uyghurchigha terjime qilinipp, qahar baratning izzahliri bilen ürümchide neshr qilindi.
S.Klashtorniyning tekitlishiche térxin yéziqi qebirge qoyulghan yadikarliq bolmay, belki ikkinchi uyghur xaqani elletmish bilge xaqanning permani bilen ornitilghan zeper yadikarliqi bolup hésaplinidu. Uningda asasen el'etmish paaliyiti toghrisida skz bolidu. Mezkur yéziqning muellipi xaqanning ikkinji oghli qutluq tarxan sen'gün (kéyiki bögü xaqan, 759--779 ) idi.
Gherbiy yüzi
1. Men tengridin bolghan el etmish , bilge qaghan (bilen) tengridin bolghan el bilge qatun , qaghan we qatun ataqlirini qubul qilip , shu chaghda ötökenning gheribi chétide , tez deryasining béshida orda qurghuzdum . Shu yerde , yolwas we yilan yili ikki yilni
2. Ötküzdüm . Ejdiha yili ötüken otturisidiki süngüz - bashqan muqeddes choqqisining gherib teripide yaylidim . Shu yerde orda qurghuzdum , sépil soqturdum . Ming yilliq , tümen künlük pütükümni , tamghamni shu yerde
3. Siliq tashqa oydurdum , yoghan tashqa ornatquzdum . Yoqurida kök tengrining buyrishi , töwende qongur yerning béqishi bilen élimni qurdum , tüzümlirimni tiklidim . Aldimda kün chiqishtiki xeliqler ,
4. Dunyaning töt bulungidiki xeliqler (özlirining) küchlirini manga béror . Düshminim öz bölikidin ayrildi sekkiz (derya) arlighida charwam we térilghu yerlirim . Selen'ge , orqun , tughla sekkiz (derya) méni süyündürdi . Men qargha we burghu deryasi boyliridiki ashu yerlerde turimen , ikki deryalirim arlighida köchimen .
5. Yayliqim ötükenning gherbi uchida , tez deryasining béshining sherqide . Men shu yerde turarmen , köchermen ..... Méning xahishim boyiche , on'ghi ötükendin atlandi . « Qoshun tart , xeliqni yigh , yigh (dédim?) Jenubi chégrini , altun taghliridiki gherbi chégrini , gherbi chégrini , jenubi chégrini qoghda ! »
6. Tengridin bolghan el etmish bilge xanim (dölet) ichide turushluq (barliq) qebililerni boysundurushni buyridi .Ichki buyruqlar béshi inanchu bagha tarqan , ulugh buyruqlar jem'i toqquz : bilge tay sen'gün tutuq , besh yüz bashi ; Külüg ongi öz inanchu , beshyüz bashi ;
Ulugh öz inanchu
7. Urungu , yüz bashi ; Uluü urungu ; Tölis begler oghullirining ming bashi tolisliq külüg eren ; Tardush beglirining oghli mingbashi , tardushlshq külüg eren ; Tardush ishbarish ming esker bashi ; Alip ishbara sen'gün yaghlaqar
8. ..... Toqquz yüz esker bashi toyqanning ulugh tarqani (ordining bashlighi) buqughning ming kishilik qoshuni
9. ..... Qebilisining ming kishilik qoshuni; Batur atachuq qebilisining ming kishilik qoshuni
Shimaliy yüzi
10. Tengrim qaghanim nurghunlighan yoldin azghanlar (qarghular) ni tutti . Besh (ming bashi) ........ Qutlugh chigshi , qanchu alip bilge chigshi ..... Qaghan maghdursizlan'ghan oghuz xelqini , uning alte yüz sen'günliri , bir tümen qoshunini (sözmu söz terjimisi « xelqni » ) qolgha chüshürdi .
11. Bu pütük yéziliwatqanda , ey qaghanim ! tengri qaghanimning atliqliri (yaki emeldarliri) toqquz tatar , azlarning on yette buyriqi , sen'günler , tongra (qebilisining) ming kishilik qoshuni , uyghur xelqi teginlirim bilen bille , turghaq (qoruqchi - muherrirdin) bashliqliri , batur atachuq we begzik er chigshi beg tarqanlar bilen we üch yüz torghaq bilen bille qatnashti .
12. Tengrim qaghanimning oghli bilge tarqan we qutluq bilge yayghu ... Töriliri , qumluq yerning (yaki issiq yerning) bashliqliri (dahiyliri) ... Bayarqu xelqi , az ashpa tay sen'güni we xelqi , tungra (qebilisidin) bash qaybash , üch qarluq shunche jiq kishiler qatnashti . Yabghugha qarashliq xelq
13. Tengrim xanimning oghulliri ...... Xelqqe ...... Udurghanda ....... Chabish sen'gunining (xelqi) we toqquz bayarqu (xelqini) yene boysundurdi . Toqquz tatar _ shunche köp xelqler , chadgha (shadgha) qarashliq xelq
14. ...... U shu chaghda hujum qildi . Buni yaratqan bilge qutluq tarqan sen'gün , munche köp xelqni sherep bilen (yengdi) ! yaghma we (a) lum _ chishi (lum we chishi ? Yaki yaghma xelqidin alumchi ? ) Ge (qarshi) ikki kishini ewetti . Qutlugh bilge sen'gün we urushu qutlugh tarqan sen'gün ikkisige « béringlar »
15. Dep yarliq qildi . Tardushluq bilge tarqan we qutlugh (her ikkisi) bayarqu xelqidin . Yaghmining bashliqliri , tabghachlar we soghdilardin bilge sen'gün , ozil ong erkin .
Sherqiy yüzi

16. ...... Yoligh qaghan ...... Bomin qaghan (bu) üch qaghan texitte olturdi , ikki yüz yil textte olturdi
17. ....... Ularning xelqi ghezepke kélip halak boldi... Ikki emeldarning sewebidin ajizlandi we halek boldi . Qadir qasar we bedi bersil dangliq (?) Oghuz
18. ....... Méning ejdadlirim textte 80 yil olturghan . Ötüken éli we uning etrapidiki eller ikki (derya; Sélin'ga , tughla ?) Arisida , orqun deryasida
19. ...... Yil textte olturghan... Yil ötti . Atamni yoqirda kök tengri , töwende qongur yer yene
20. ........ Méni belgilidi . Men 28 yéshimda ilan yilida türk élini parekende qildim . Ularni weyran qildim
21. ....... Atliq qoshunumni ewettim . Ming kishilik qoshun mangdi « ozmish tegin odurghandin kéliwatidu ! » didi , « uni tut ! » didi
22. ........ « Ularni qoghlidim . Qara qumdin öttüm we köyürge kelgende » kömür téghi we yar deryasi boyida yettinchi ayning on tötinchi küni üch tughluq türk xelqige (hujum qildim)
23. ........ Shu yerde ornitishqa buyrudum . Xan... Shu yerde öldi . Shu yerde türk xelqini boysundurdum . Shu yerde yene
24. ....... Özmish tegin xan boldi . Qoy yili yürüsh qildim.
Jenubiy yüzi

25. Ikkinchi qétim (ular bilen élishtim , ikkinchi ayning altinchi küni ular bilen jeng qildim .) ......... Maymun yilida yürüsh qildim ....... Ular bilen jeng qildim , u yerde yengdim . Shu yerde ularning xanini
26. Tuttum . (Qatunini shu yerde aldim) ....... Shuningdin kéyin ularning bashliqliri keldi ...... Toxo yili yürüsh qildim we shu yerde turdum . Beshinchi ayning on üchünchi küni ular yighildi .
27. Ular bilen jeng qildim we u yerde ghelbe qildim beg ....... Yéngilgendin kéyin igderler parchila ndi ....... Shuningdin kéyin it yili üch qarluqlar asiyliq qilishni oylap qachti . Gherbtiki on oq (xelqining memlikitige)
28. Kirdi . Shu chaghda ....... Tungguz yili üch qarluqlar , toqquz tatarlar ....... Toqquz buyruq... Sen'günler we atam turyanning barliq xelqi hörmet bilen uni qaghan bolushqa teklip qildi . « Ejdadlarning nami (mushundaq) idi ! »
29. Diyishti . Etrapidiki (barliq) ellerni u meghlup qildi ........ Shu chaghda (uni) yabghu dep atashti , shuningdin kéyin chashqan yilida « esenliki yoqning küchi bulaq süyidek bolup qalidu » (dep)
Pütün xelq uni toryan qaghan
30. Atidi . Tengridin bolghan el etmish bilge qaghan (xotunini) el bilge qatun dep atidi . (Özümni) qaghan , (xotunumni) qatun dep atap , ordamni ötükenning otturisidiki süngüz bashqan muqeddes choqqisining gherbige qurdum .
Tes menggü téshi

(Bökü qaghan menggü téshi)


Tes menggü téshini sabiq sowét ittipaqi türkologi s. G . Kilyashtorniy 1976- yili hazirqi mongghuliyening xubsughul aymiqidiki tes deryasining yuquri éqinining sol qirghiqigha jaylashqan noghon otlghoy dep atilidighan bir töpiliktin tapqan. Bu menggü tashning yérimila saqlinip qalghan bolup, qizil renglik giranit tashtin yasalghan bolup, hazir ulanbatordiki mongghuliye penler akadémiyisining tarix tetqiqat ornida saqliniwatidu.

Bu menggü tash moyunchur qaghanning oghli bökü qaghanni xatirilesh üchün tiklen'gen bolup, uningda bökü qaghanning textke chiqqanliqi we deslepki mezgildiki ish izliri bayan qilin'ghan bolup, toqquz buyruq we « uyghurlurum »ning merikige qatnashqanliqigha dair ehwallar heqqide toxtalghan. Bu heqtiki eng deslepki tetqiqatni mongghuliye alimliridin charzaubay bilen m . Shinéxu bashlighan. Ularning bu heqtiki tetqiqat netijiliri mongghuliyediki yuquri derijilik ilmiy tetqiqat jurnallirida élan qilin'ghan.



Tes menggü téshining mezmuni



1. (Bu qur pütünley buzulup ketken)

2. ..... Yili .....

3. ...... Kötirildi (kigizde, yeni textke kötürüldi)

4. ...... Kötirildi (kigizde) uyghur xanim (el) tutqanda ..... Toxu yili

5. ...... El etmish xanim ölüp, (uning) jéni uchup ketti. Uning oghli, méning yabghum qaghan boldi.

6. ..... (Textke) olturdi, uning oghulliridin (biri) tardushlargha yabghu, (yene biri) tölislerge shad boldi. Xanim elni bashqurdi (yaki xanim el tutmish)

7. ..... Ötken zamanlarda yaralghan (yaki barliqqa kelgen) ....... Uyghur qaghanliri textke olturdi, (ular) danishmen we ulugh qaghanlar (idi)

8. ...... Ular textte olturdi. Üch yüz yilghiche köplep (sözmu – söz terjimisi: minglap) öz ellirini bashqurdi. Kéyin ularning xelqi berbat boldi,

9. (Ularning xelqi ?) Buzuq bashliqlirining (yaman yolgha bashlishi bilen) yüz örüp barbat boldi, bolmighur külning we ikki mötiwerning (qutratquluq qilishi bilen) berbat boldi.

10. ..... Bedi bersil we qadir qasar shu waqitta qurban boldi. Shu xelqim öz'ara köp jangjallashti.

11. ...... Ötken waqitlarda (ular) tabghachlargha qarshi turup meghlup bolghan idi. Uyghur qaghan on yil textte olturdi. (Andin) yene yetmish yil ötti.

12. ....... Tengridin yaralghan el etmish uyghur qaghani textte olturdi.

13. ..... Idi. Qaghan ..... Ikki (?) Idi. Andin kéyin öd kench qaghan boldi.

14. ...... Üchün ottuz ...... Elni soridi. Andin wapat boldi.

15. .... Tengridin yaralghan el etmish qaghanim textte olturdi, elni soridi.

16. ..... Öz belgisining (shöhriti) üchün qaghanim aldi tereptiki, kün chiqish tereptiki xelqlerge (yürüsh qildi ?)

17. ....... Medhiye oqup uni, (elge) bashliq qilip olturghuzdi.

18. ...... Kül beg bilge qaghan ....

19. .... U qarsa qorughda turup qaldi, sépil soqturdi, text yasatti. (Shu yerde) yazlidi.

20. ...... Sherqte elserde (?) Turup qaldi. Belgisini, pütükini chektürdi, ornatquzdi.

21. ..... Toqquz buyruq .... Uyghurum, qay .......

DAWAMI...